علویه

● علویه = کاداستره = مأخذ مالیات / قانون / فارسی ‘alavīya = kādāstere = ma’xaz-e mālīyāt اعتمادالسلطنه، محمد حسن بن علی، 1259-1313قمری e‘temād-os-saltane, mohammad hasan ebn-e ‘alī (1843 - 1896) کاداستره طبق تعریف خود اعتماد السلطنه در آغاز رساله حاضر ـ که به رساله علویه نیز شهرت دارد ـ واژه فرانسوی است (گویا در زمره اصطلاحات حقوقی) که معنی تعیین و تحدید اراضی و مستغلات به منظور سامان‌دهی امور مالیاتی را دارد. اعتمادالسلطنه که ریشه این قوانین را در تاریخ ایران دانسته و شرع اسلام را هم شامل مجموعه‌ای تدوین شده از خمس و زکات و غیره یافته، این رساله را با کمک گرفتن از قوانین فرانسوی ترجمه و تألیف کرده است. در این رساله اعتمادالسلطنه سعی کرده دستورالعمل‌هایی اجرایی برای تشکیل اداره‌ای دولتی در این حوزه را به نگارش درآورد. رساله در یازده «باب» است که هر یک فصولی دارد: 1. ترتیب و هیئت اداره و مأمورین، در هشت فصل؛ 2. تکالیف و اعمال اداره و مأمورین، در یازده فصل؛ 3. بیان انواع و اقسام املاک، در چهار فصل؛ 4. بیان تکالیف کمیسیون تقویم و تعیین و تفریق اصناف، در یازده فصل؛ 5. تکالیف هیئت مقیمه تحریریه، در دوازده فصل؛ 6. تحریر املاک و اراضی و تعداد نفوس قرا، در چهارده فصل؛ 7. بیان تکالیف عمومیه پیشنمازان و رؤسای سایر ملل و کدخدایان محلات و ریش‌سفیدان اصناف و دالاندارهای کاروانسراها و غیرها، در یازده فصل؛ 8 بیان مالیات مقرره و رسومات، در شش فصل؛ 9. بیان مکافات و مجازات، در بیست و شش فصل؛ 10. بیان احکام مختلفه و تبعه خارجه، در چهار فصل؛ 11. مخارج معینه دولت، در چهار فصل. اعتماد السلطنه از این رساله قانونیه‌اش به «لایحه» تعبیر کرده و در پایان آن نوشته که آن را بر حسب فرمایش یکی از رجال و وزرای معظم دولت علیه ترجمه و تألیف کرده است که احتمالاً امین الدوله (محسن امینی)، رئیس مجلس شورای دولتی بوده است. چاپ: در همان سال نگارش یعنی 1307ق به چاپ سنگی رسید که نسخه‌هایی از آن در کتابخانه‌های ایران موجود است از جمله نسخه محفوظ در کتابخانه مجلس شماره 2 به شماره 9953 و نیز نسخه چاپ سنگی که در مخزن خطی مجلس نگهداری می‌شود به شماره 9451/8.