علم الواجب

● علم الواجب = الرسالة البرهانية = إثبات علم الواجب = العلم الإلهی / کلام و اعتقادات / عربی 'ilm-ul wājib = ar-r.-ul burhānīya = itbāt-u 'ilm-il wājib = al-'ilm-ul ilāhī ملا شمسا، شمس الدین محمد، 1016 - 1098 ؟ قمری mollā šamsā, šams-od-dīn mohammad (1608 - 1687) تاریخ تألیف 1048ق؛ محل تالیف: مکه مکرمه وی در این رساله برای علم سه قسم یاد کرده حصولی و حضوری و قسمی دیگر (که نامی برای آن یاد نکرده) و علم باری تعالی را از قبیل سوم و به معنی «ما یترتب علیه الانکشاف» دانسته و حقیقت را نیز همین می‌داند. وی می‌گوید علماء فلاسفه این قسم سوم را نشناخته‌اند زیرا آن که را شنیده و با آن آشنا بوده‌اند همان حصولی و یا حضوری بوده است و لذا قسم سوم از ذهن آنان دور افتاده و تمام اشکالات و مباحث معضله مسأله علم واجب از همین عدم تصور قسم ثالث برای علم ناشی شده است. از جمله خطاهای ناشی از این نکته را اثبات علم تفصیلی و علم اجمال برای باری می‌داند و می‌گوید علم اجمالی علم ناقص است و اثبات آن برای واجب نارواست. در پایان رساله می‌گوید: «تحقیقی که در باب علم کردم در حقیقت شرح حدیثی است که در کافی از صادق (ع) روایت است که - کان الله و لا شیء غیره و لم یزل عالما بما یکون فعلمه به قبل کونه کعلمه به بعد کونه». گمان می‌رود که شمسا اصل سخن را از استاد خود میرداماد گرفته باشد، زیرا میرداماد در رساله مختصری که در این باب نوشته برای علم معانی یاد می‌کند که یکی از آنها «مبدأ انکشاف علوم» است و علم را به همین معنی از صفات باری و عین ذات او می‌داند. میرداماد در توضیح سخن خود چنین می‌گوید: «فالاثر المترتب علی منشأ الانکشاف فینا مرتب فی الواجب تعالی علی نفس ذاته فیکون ذاته بهذا الاعتبار علما و عالماً و علمه بهذا المعنی لایکون عین معلوماته الممکنه المعلوله بل عین احد معلوماته و هو ذاته». در الذریعة با سه عنوان: «النوریة الشمسیة الجلیلة فی علم الواحب»، «رسالة فی العلم الالهی» و «رسالة فی علم الواجب تعالی» تکرار شده است و از این رساله، به نام «برهانیة» نیز یاد شده است. (محمود مرعشی) آغاز: العلیم الحکیم، الحمدلله خالق الکل و هادی السبل و الصلوة و السلام علی افضل الرسل و الکل فی الکل و آله المعصومین. من الخطا و الزلل فی العلم و العمل اما بعد فیقول افقر خلق الله الغنی محمد الشهیر بشمساء الجیلانی رساله مفردة فی اثبات ان علم الواجب ... بالاشیاء قبل وجودها ... اعلم ان العالم بالغیر قسمان احدهما العالم الذی یکون علمه زائد اعلی ذاته ... انجام: و لهذا حکم البرهان علی ان الاول من الصفات السلبیه بالنسبة الى حاجة غیره جل شأنه و الثانی من الصفات الثبوتیه الکمالیه الثابته فی مرتبة ذاته مع قطع النظر عن کل ماعدا ذاته تمت الرسالة بعون الملک الوهاب. [دنا 608/7-609 (24 نسخه)؛ ریحانة الأدب 383/5؛ طبقات أعلام الشیعة (قرن 11ق)، ص226؛ الذریعة 318/15 و 325/15 و 325؛ معجم المؤلفین 164/11]