اساس الاقتباس

● اساس الاقتباس / منطق / فارسی asās-ol eqtebās نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد، 597 - 672 قمری naṣīr-od-dīn-e tūsī, mohammad ebn-e mohammad (1201 - 1274) سال تألیف: 642ق؛ محل تألیف: قهستان ارسطو منطق خود را بر شش قسمت تألیف و آن را «ارغنون» نامید. سپس دو رساله دیگر در خطابه و شعر ساخت و بر آن افزود و آن را به هشت قسمت یا کتاب رسانید. بعد از او فرفوریوس (233-305 م) مقدمه‌ای با نام «مدخل» یا «ایساغوجی» بر آن افزود و از این روی کتب منطق شامل نه قسمت گردید. تقسیمات هشت‌گانه ارسطو همراه با ایساغوجی، در تألیفات منطقی پس از او بالاخص در تألیفات منطقی دانشمندان اسلامی رعایت گردید و کتاب‌های آنها بر همین نه کتاب تنظیم گردید. از آن‌جمله ابن سینا که کتاب منطق شفا را بر نه بخش تقسیم نموده و هر کدام را کتابی خوانده و به فنی اختصاص داده است. خواجه نصیر نیز این کتاب خود را - که مهمترین کتاب او در منطق و از نمونه عالی نثر فارسی است - به روش منطق «شفا» تألیف نموده و و آن را به نه بخش تقسیم کرده و هر بخش را «مقاله» نامیده است، بدین ترتیب: 1. مدخل منطق که آن را به یونانی ایساغوجی خوانند. این همان مقدمه فرفوریوس صوری بر مقولات ارسطو است؛ 2. مقولات عشر که آن را به یونانی قاطیغوریاس نامند؛ 3. اقوال جازمه که به یونانی باریرمیناس گفته می‌شده؛ 4. قیاس که نام یونانی آن آنولوطیقای اول است؛ 5. برهان که به یونانی انولوطیقای دوم یا ابودقطیقا خوانده شده؛ 6. جدل که به یونانی طوبیقا خوانده شده؛ 7. مغالطه که به یونانی سوفسطیقا خوانند؛ 8 خطابه که نام یونانی آن ریطوریقا است؛ 9. شعر که آن را بوطیقا خوانند. تالیف این کتاب در اغلب نسخ خطی سال 642ق آمده است و بنابراین تالیف آن بعد از «اخلاق ناصری» و پیش از «شرح اشارات» بوده است. «اساس الاقتباس» را به استناد آنچه در مقدمه ترجمه «اوصاف الاشراف» آورده، رکن‌الدین محمد بن علی استرآبادی به عربی ترجمه کرده، ولی از ترجمه عربی این کتاب تا به حال نسخه‌ای در داخل نشده است و کسانی که از آن یاد کرده‌اند به استناد همین گفته او در مقدمه ترجمه «اوصاف الاشراف» است. آغاز: بسمله، رب زدنی علما، خداوندا متعلمان حکمت را بالهام حق و تلقین صدق و توفیق خیره مؤید گردان و همتهای ایشان را بطلب کمال و تحری صواب و اقتناء فضیلت مصروف دار تا براستی واثق باشند و از کژی محترز ... محرر کتاب گوید: بعد ار حمد و شکر خدای جل جلاله بر نعم و ایادی نامتناهی که وصولش بهر یکی از بندگان متواتر و متوالی است ... هر علمی و ادراکی که باشد چون آنرا اعتبار کنند از دو حال خالی نباشد انجام: و بباید دانست که همچنانک خطابت را اجزائی بود مانند صدر و اقتصاص و تصدیر و خاتمه ... و چون آنچه در صدر کتاب وعده داده بودیم بایجاد رسانیدیم سخن قطع کنم، و ما توفیقی الا بالله علیه توکلت و الیه انیب چاپ: به کوشش محمدتقی مدرس رضوی، در نشریه شماره 12 دانشگاه تهران، 1326 ش، سربی، وزیری، 569ص [نسخه‌های منزوی 1492/2؛ الذریعة 5/2-6؛ تاریخ ادبیات درایران. دکتر صفا ج3(1). ص242؛ ریحانة الأدب 181/2؛ آثار و احوال خواجه نصیر: 240؛ مکتبه امیرالمؤمنین 32/1] شرح و حواشی: 1- اساس الاقتباس (ترجمه)؛ علامه خسرو