علم البیان

● علم البیان / بلاغت / فارسی ‘elm-ol bayān مؤلف در دیباچه می‌گوید: «مختصری است در علم بیان و چگونگی ترکیب سخن و انواع محاسن الفاظ که محرر می‌گردد تا ارباب بلاغت و براعت را یادگار باشد». اما بیشتر در فن محاسن بدیعی است. نخست کلام را در «زبان مترسلان» به مطبوع و مصنوع و مطبوع را به جزل و رقیق تقسیم می‌کند و سپس می‌گوید: «مصنوع را به اختلاف صنعت‌ها (قسمت‌های) فراوان است چون ترصیع و موازنه و تجنیس ... استعارات ابهام و مغالطه و شرح هر یکی گفته شود و مثال آن از ابیات آورده شود تا زود به فهم رسد». سپس تا پایان رساله اقسام صنایع (از فن بیان و بدیع) است و مجموعاً 14 نوع برشمرده از ترصیع این ابهام و برای گواه، شعر و نثر عربی و شعر و نثر فارسی می‌آورد و نثر فارسی را گاه از محاورات متداول زمان خود می‌گزیند. مؤلف در این رساله از هیچ مأخذی نام نمی‌برد و نیز نام شاعران را مگر یک بار از کمال الدین اسماعیل و بیتی از فخر کردانی. آغاز: شکر و سپاس خدای را جل جلاله که آدمیان را به فضیلت نطق و اختصاص نفس ناطقه از دیگر جانوران ممیز گردانید انجام: و از موانع و علایق نفسانی منقطع و از خطا و زلل مصون و محروس دارد.