ازهار گلشن

● ازهار گلشن = درة التاج = شرح گلشن راز / عرفان و تصوف، شعر / فارسی azhār-e golšan = dorrat-ot-tāj = š.-e golšan-e rāz ؟ گلشنی بردعی، ابراهیم بن محمد، 830-940 قمری golšanī barda‘ī, ebrāhīm ebn-e mohammad (1427 - 1534) وابسته به: گلشن راز = گلشن الاسرار = گلشن محمودی، شبستری، محمود بن عبدالکریم (687-720) منظومه‌ای است عرفانی بر وزن و شیوه «گلشن راز» شبستری شامل یک دیباچه منظوم که سراینده در آن سبب نظم کتاب را به‌روش «گلشن راز» بیان کرده و نامگذاری آن را توسط امیر بدرالدین احمد بن محمد حسنی حسینی لاله (-872ق) سرسلسله خاندان سادات لاله ذکر نموده است که از ابیات زیر مستفاد می‌شود: «رسانیدش همایون بخت عالی ×× بعالی مجلسی ز اهل معالی / شه ملک صفا مرآة اصفی ×× امیر مجلس جام مصفی / عبای آل احمد را طراز او ×× نوای کام جان اهل راز او / چو لاله سرخ ازو رخساره آل ×× زفقرش بر جمال لاله گون خال / گلی از لاله زار باغ احمد ×× مسمی احمد آل محمد». نام کتاب که از بیت زیر کاملاً روشن است و ناظم اشعار هم به‌دلیل دو بیت زیر تخلصش گلشن بوده است. «بنامش زد رقم ازهار گلشن ×× که هست او چون گل گلزار گلشن / ز گلشن اندرو گلها شکفته است ×× که تا اکنون کسی دیگر نگفته است» و نام شاعر از این بیت به دست می‌آید: «خداوندا بعز آل یسین ×× ببخشا جرم ابراهیم مسکین». در شرح حال ابراهیم گلشنی در تذکره‌ها و دیگر کتب به جز «الذریعه»، مثنوی «ازهار گلشن» به او نسبت داده نشده است. در «هدیة العارفین» ضمن آثار گلشنی منظومه فارسی در تصوف و پندنامه منظوم فارسی را نام می‌برد که شاید یکی از این دو منظومه همین «ازهار گلشن» باشد و در «تاریخ نظم و نثر» در ایران تألیف سعید نفیسی می‌نویسد: «چندین مثنوی از او مانده است از آنجمله معنوی الخفی». به هر حال آنچه مسلم است این اولین اثر منظوم شاعر است چون خود گوید: «نخستین نظم بود این درة التاج ×× که در درج عبارت کردم ادراج / مرا عذری درین نقش جریده است ×× که خنگ نظم من جولان ندیده است / اگر در معنیش باشد خطایی ×× برو از مغفرت پوشد عطایی». دیگر اینکه پس از گذشت جوانی شروع به نظم این مثنوی نموده است چنانکه گوید: «زمان قوت و عهد جوانی ×× همه رفت اندر آمال و امانی / گهی غم خوردن این بیش و آن کم ×× بحل عقده کردن عقده محکم / گهی با علم رسم از صعب و از سهل ×× نمک بر ریش دل پاشیده از جهل / چو دست روزگار اندر زد و برد ×× شعار موی رویم ساخت چون برد / شب عمر الفت روز اجل یافت ×× سیاه اسفید موی سر بهم تافت / از این آیات روشن و ین دلالات ×× مرا شد در درون تغییر حالات / زبستان سخن گیرم بری چند ×× بنظم آرم ز معنی گوهری چند». بنابراین مثنوی «ازهار گلشن» بایستی در اواخر عمر امیر بدرالدین احمد لاله سروده شده باشد یعنی بین 868 تا 872 که شاعر حدود چهل سال داشته است. این منظومه پس از دیباچه همانطور که گذشت به روش «گلشن راز» با عنوان‌های «سؤال و جواب و تمثیل، اشارت، تذکره» و شرح بعضی از آیات قرآن و احادیث نبوی است و 1380 بیت است. آغاز: بنام آنکه از انوار هستی ×× دو عالم را بلندی داد و پستی / بفیض عام خویش از رشح یکجام ×× دو گیتی را نهاد آغاز و انجام / ز نظم ار چه کتب دیدم ×× نه چون گلشن گلی بی خار دیدم / بگل چینی در آن گلشن زدم دست ×× اگر چه بود دست نطق از آن چیست / برای بلبل نطق نواساز ×× بدست آمد گلی زان گلشن راز / بطرز گلشن اندر سئوالات ×× بوفق اصطلاح اهل حالات / بنامش زد قدم ازهار گلشن ×× که هست او خود گل گلزار گلشن / ز گلشن اندرو گلشن شکفته است ×× که تا اکنون کسی دیگر نگفته است / گل بستان گلشن بد نباشد ×× در دریای روشن بد نباشد / سزد کافتد ببحر گلشن راز ×× که قطره سوی بحر خود شود باز / نخستین نظم بود این درة التاج ×× که در درج عبارت کردم ادراج انجام: از آن در دست این درهای و هاج ×× از آن درها یکی این درة التاج / بپا کان ختم کن گنج حیاتش ×× رسان در زمره اهل نجاتش / غرض آنست کزین گونه دعائی ×× بیارد بر زبان اهل وفائی / بماند یاد خیری در میانه ×× نمانم من بماند این فسانه / چه میگویم غرض چبود در این راه ×× ز هر میل و غرض استغفرالله چاپ: با تحقیق آقای جلیل تجلیل، قم، انتشارات دار الثقلین [نسخه‌های منزوی 2626/4؛ الذریعة 64/9 و 934 و 113/19؛ فهرستواره منزوی 134/10]