العلل و المعلولات

● العلل و المعلولات = الواحد لا يصدر منه إلا الواحد / فلسفه / عربی al-‘ilal wa-l ma‘lūlāt = al-wāḥid lā-yaṣduru min-hi illa-l wāḥid نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد، 597 - 672 قمری nasīr-od-dīn-e tūsī, mohammad ebn-e mohammad (1201 - 1274) در این رساله خواجه در مقام اثبات این مسأله است که مبدأ اول موجودات خداوند واحد است و واحد لایصدر عنه الا الواحد، لازمه این سخن آن است که معلولات واحد بعد واحد به صورت مسلسل باشد. خواجه پس از نقل اشکالات مطروحه در این باب به پاسخ آن می‌پردازد که چگونه صدور کثرت امکان دارد بدون آن که تسلسل معلولات پیش آید. او در این رساله با استفاده از اعداد چگونگی آن را بیان داشته است. آغاز: بسمله. مسئلة: قالت الحكماء: المبدء الاول لجميع الموجودات واحد تعالى ذكره و ان الوحد لا يصدر عنه الا واحد. قيل لهم: فان كان هكذا وجب ان يكون معلولاته واحدا بعد واحد متسلسلة الى المعلول الآخر و حينئذ لا يمكن ان يوجد شيئان الا و يكون احدهما علة للآخر بوسط او بغير وسط ... انجام: و قد تبين من ذلك امکان صدور الكثرة التى لا تنحصر من المبدأ الاول على شريطة ان لا يصدر من واحد الا واحد من غير ان يكون المعلولات متسلسلة و ذلك ما اردت بيانه في هذه المسئلة و الله اعلم بالصواب. چاپ: در جشن هفتصدمین سال تولد خواجه به کوشش دانش پژوه چاپ شده است. و در آخر تلخیص المحصل همراه با چند رساله کوتاه دیگر خواجه چاپ شده است. [الذريعة 6/25؛ دنا 581/7 (8 نسخه)]