عقول عشره

● عقول عشره / چند دانشی / فارسی ‘oqūl-e ‘ašare براری امی، محمد بن محمد جمشید، ق 11 قمری barārī ommī, mohammad ebn-e mohammad jamšīd (- 17c) کتابی است در دانش‌های گوناگون همچون ستاره‌شناسی، طب، رمل، و غیر آن که مؤلف برای استفاده خود و دوستان از کتاب‌های مختلف گرد آورده است. در مقدمه می‌گوید: «روزی به خاطر گذرانید که در مطالعه کتب و تصفح نسخ اکثر قواعد غریب و مقدمات عجیب به نظر درمی‌آید و از رهگذر غفلت که خاصه آدمی است در غریب و مقدمات عجیب به نظر درمی‌آید و از رهگذر غفلت که خاصه آدمی است در مخیله می‌ماند و به سبب نسیان که خلاصه در انسان است از حافظه به در می‌رود و به وقت مذکور تأسف دست می‌دهد و عند الحاجة درماندگی روی می‌نماید. اگر آن همه جدا و قسم‌پذیر گردد و همه آن علیحده در قید قلم مقید شود خالی از فایده و مبرا از نفع نباشد. لهذا در سنه هزار و هشتاد و چهار هجری از هر خرمن خوشه‌ای و از هر صدف دردانه‌ای فراهم آورد. مسمی به عقول عشره گردانید و اساسش بر «عقل» و «فهم» و «فراست» و «کیاست» بنهاد تا در مجلس یاران به جهت صحبت داشتن به کار آید و در محفل دوستداران برای انجمن آرایی شاید و اگر مقوله‌ای از این به طبع مشکل پسند بزرگان و عزیزان پسند آید، خواهند که نقلی از آن بردارند نام مؤلف و منقول عنه بر صدر آن ثبت فرمایند». فهرست عقول ده‌گانه چنانکه در دیباچه مؤلف آمده: عقل 1. کره افلاک، شامل شانزده فهم و نه فراست و دو کیاست؛ عقل 2. اسطرلاب، شامل شش فهم و سه فراست؛ عقل 3. رمل، شامل نه فهم و پنج فراست؛ عقل 4. کره زمین، شامل سی و هفت فهم؛ عقل 5. علم طب، شامل شانزده فهم و بیست و پنج فراست و ده کیاست؛ عقل 6. جبال، شامل دو فهم و یک فراست؛ عقل 7. معدنیات و اجسام و نباتات و حیوانات، شامل شش فهم و شش فراست؛ عقل 8. بحار، شامل دو فهم؛ عقل 9. وضع و اختراع و عجایب، در سه فهم؛ عقل 10. زمان و مکان. چاپ: بمبئی، 1317ق [مشار فارسی 3551/3؛ فهرستواره منزوی 2996/4-2997]