ازاحة العلة فی معرفة القبلة

● ازاحة العلة فی معرفة القبلة / فقه / عربی izāḥat-ul-‘illa fī ma‘rifat-il-qibla شاذان قمی، ق 6 قمری šāzān-e qomī ( - 12c) به خواهش: امیر جمال الدین فرامرز بن علی بقرانی جرجانی تاریخ تألیف: 558ق؛ محل تالیف: مکه رساله‌ای درباره قبله است. شهید در «ذکری» فصلی از آن را آورده است. حر عاملی (در فائده چهارم از خاتمه «وسائل الشیعه») و سید حسین بن حسن حسینی (زنده در 961) و شاگرد کرکی که در 941 نسخه‌ای از آن را نوشته بود آن را به غلط از فضل بن شاذان نیشابوری (-260ق) پنداشته‌اند [به تاریخ 558ق در دیباچه تصریح شده] (ذریعه 527: 1) و مجلسی در جلد دوم کتاب صلاة «بحار» هم آن را از همو دانسته و بندی از آن را آورده است، ولی در جلد 81 «بحار الانوار» همه آن را آورده و از ابوالفضل شاذان دانسته و گفته است که برخی آن را نشناختند و از فضل بن شاذان پنداشتند. کنتوری آن را از شیخ رکن الدین محمد بن فضل بن شاذان بن جبرئیل قمی دانسته و برای آغاز آن بند «اعلم ان الناس یتوجهون الی القبلة من اربع جوانب الارض فاهل العراق..» را که در آغاز فصل چهارم است یاد کرده است. رساله دارای یک دیباچه در سبب تألیف کتاب و 18 «فصل» (برخی 16 و برخی 17) است: 1. وجوب توجه به قبله؛ 2. اقسام قبله؛ 3. توجه رسول اکرم (ص) از بیت المقدس به کعبه؛ 4. حکم کسی که در داخل کعبه است و یا بر بالای بام کعبه است؛ 5. چهار جهت قبله؛ 6. قبله عراق و خراسان و گیلان و غیره؛ 7. قبله مالطه و جزیره تا موصل؛ 8 قبله شام؛ 9. قبله مصر و قیروان؛ 10. قبله حبشه؛ 11. قبله چین و یمن؛ 12. قبله سند و هند؛ 13. قبله بصره؛ 14. در صورتی که علائم قبله نباشد؛ 15. حکم شخص غریبی که وارد شهری شود و نداند قبله کدام سوی است؛ 16. حکم کسی که در مکه می‌باشد و خارج از مسجد الحرام است چگونه نماز بجای آورد؛ 17. در موردی که علائم مذکور نباشد؛ 18. حکم کسی که بر مرکبی سوار است چگونه بجهت قبله نماز بخواند؟ آغاز: بسمله. الحمدلله الذی تفرد بالکبریاء و توحد بدوام البقاء و تفضل بالجود و النعماء و تعالی عن اتخاذ الصاحبة و الابناء و امتن علینا بالرسل و الانبیاء ثم اختار من بینهم من ختم به نبوتهم و سنم به ذروتهم و اشمل به دعوتهم محمد ص. .. اما بعد فان الامین الاجل الزاهد جمال الدین زین الاسلام و المسلمین الحاجی (؟) الحرمین الشریفین الفرامرز بن علی المنقوانی الجرجانی ادام الله سعده لما کان بمکه المشرفة سنة ثمان و خمسین و خمسمائة کانه ظن ان الامارات التی یستدل بها علی معرفة القبلة خارج الحرم یستدل بها ایضا داخل الحرم و عند مشاهدة الکعبة و کان الجواب عن ذلک ان الله تعالی جعل تلک الامارات دالة علی معرفة القبلة لمن کان خارج الحرم نائیا عنه و اما من کان شاهد الکعبة او جهتها فلایحتاج الی الاستدلال و لا الی معرفة الامارات. .. (در بحار دیباچه نیامده و دارد: قال قدس سره سئلنی الامیر فرامرز بن علی الجرجانی املاء مختصرا یشتمل علی ذکر معرفة القبلة. ..) انجام: فیصلی کیف شاء ولیکن ایماء و یقتصر علی التکبیر علی ما ذکره اصحابنا فی کتبهم رضی الله عنهم و الحمدلله رب العالمین. [الذریعة 527/1؛ بحارالأنوار 73/81-85؛ مکتبة امیر المومنین 93/1]