عجائب المخلوقات

● عجائب المخلوقات / طبیعیات، جغرافیا / عربی ‘ajā’ib-ul maxlūqāt جغرافیا مانند دیگر دانش‌ها دوران کودکی داشته و مرحله‌هایی گذرانیده تا به پایه امروزی رسیده است، این دانش در آغاز کار با خرافات بسیار آمیخته بود، و چون وسایل ارتباط در روزگار گذشته کم و ساده بود، و مردم از کشورهای دور کمتر باخبر بودند. از این روی جهانگردان و جغرافیانگاران در نوشتن راست و دروغ آزادی بیشتر داشتند. انگیزه پیدایش دانش جغرافیا راهنمایی بازرگانان جهانگرد در یونان باستان بوده است و سپس دولت‌های روم و ایران برای راهنمایی گردآوران مالیات و باج از کشورهای دور، از آن استفاده کردند و در روزگار فرمانروایی عربان سود مذهبی نیز بر آن افزوده شد. در این روزگار نه فقط بازرگانان برای جهانگردی و دولت برای باج‌ستانی به جغرافیا نیازمند بودند، بلکه مذهبی‌ها برای رفتن به حج و رفتن به مرکز آموزش‌های فقه و حدیث به جغرافیا نیاز داشتند، و از این روی در قرن سوم هجری، جغرافیا مانند دیگر دانش‌ها در دنیای اسلام شناخته شد. نخستین کسی که به نگارش جغرافیا پرداخت ابن خرداد است که ایرانی و زرشتی بود و به دستور وزیران برمکی، مسلمان شد و کتاب «المسالک و الممالک» در چگونگی گرفتن مالیات از کشورهای اسلامی و واژه‌های آن نگاشت. چون اشراف در پایتخت‌های اسلامی از بررسی و خواندن کتاب‌های جغرافیا مانند افسانه برای گذرانیدن وقت‌های بیکاری استفاده می‌کردند، افسانه‌های سحرآمیز و داستان‌های شگفت‌انگیز با جغرافیا درآمیخت و نگارندگان در بافتن دروغ‌های هر چه بزرگ‌تر بر یکدیگر پیش‌دستی کردند و رشته ویژه‌ای از جغرافیا پدیدار گشت که بیشتر آن را «عجایب ...) می‌نامیدند البته این رشته نیز مطالب درست و سودمند بسیار دربر دارد و برای روشن ساختن بسیاری از تاریکی‌های تاریخ به ما یاری می‌دهد. اینک فهرست کوتاهی از بنام‌ترین کسان که در این باره نگاشته‌اند: زکریا پسر محمد کوفی قزوینی نگارنده آثار البلاد (600-682ق) «عجایب المخلوقات» نگاشته که چهار مقدمه و دو مقاله دارد، کوتاه شده آن به نام «الدر المنتقات من عجایب المخلوقات» (کشف الظنون)، باکوی (-806ق) نیز آن را کوتاه کرده و «الآثار عن عجائب المخلوقات» نامید؛ ابوحامد محمد پسر عبدالرحمان اندلسی به نام «المغرب عن بعض عجائب المغرب» (-556ق) نگاشت و به ابن هبیره (-560) پیشکش ساخت (کشف الظنون)؛ ابن اثیر جزری (-630ق) نیز «تحفة العجایب» نگاشته (کشف الظنون)؛ شهاب الدین احمد حموی نیز عجایب المخلوقات نگاشته (کشف الظنون)؛ محمد بن محمود طوسی (-555ق) عجایب المخلوقات دارد؛ ابوحسین صوفی، عبدالرحمان «عجائب المخلوقات» دارد؛ ابوعبدالله محمد مازنی (-565ق) عجایب «المخلوقات» دارد؛ عبداللطیف بغدادی (629-555ق) «الاستبصار فی عجایب الامصار» را در 587ق نگاشته؛ قلقشندی، شهاب الدین ابوالعباس احمد پسر علی پسر احمد مصری (-821ق) نگارنده صبح الاعشی، گزارش زندگی او در «ضوء اللامع» و «شذرات الذهب» و پیشگفتار جلد چهارم صبح الاعشی چ مصر 1919م و آداب اللغه جرجی زیدان چ 1931م ج3 ص 133 و دیگر جاها آمده، و نامی از «عجایب المخلوقات» در فهرست نگاشته‌هایش نیست، ولی یک صفحه آغاز این کتاب در برگ 2ب نسخه 167 دانشگاه دیده می‌شود. جای گفتگو کتاب بی نام و نشانی است که چلبی در کشف الظنون آن را «عجائب المخلوقات» نامیده و نگارنده‌اش را نشناخته است. نام نگارنده در دیباچه نیامده است و پشت جلد نسخه نوشته شده «عجائب المخلوقات قلقشندی» ولیکن از دیباچه‌ای که در گ 2ب نسخه 167 دانشگاه ــ این دیباچه چنین است: «بسمله قال مؤلف هذا الکتاب القلقشندی رحمة الله علیه انی استخرت الله سبحانه و تعالی و جمعت کتابی هذا من کتب شتی منها کتسـاب عجائب المخلوقات للقزوینی (ره) و منها حياة الحيوان للدممیری (ره) وزدت عليهما بحسب طاقتی مما رأيته فی کتب المتقدمين و المتأخرين و هو مشتمل علی علوم جمة، منها علم الاملاک و علم الهندسه و علم الهئية و علم الايام و الشهور و السنين و علم الطب و اسرار الحيوانات و النباتات و اليه انيب» ــ به نام دیباچه عجایب المخلوقات قلقشندی دیده می‌شود، چنین می‌نماید که کتاب جای گفتگو از قلقشندی نیست، زیرا که آن دیباچه با دیباچه کتاب جای گفتگو ناسازگار است، و هم قلقشندی در آن دیباچه کتاب حياة الحيوان دمیری را مدرک کار خویش شمرده و در میان مدارک کتاب جای گفتگو، نام حياة الحيوان دیده نمی‌شود. تاریخ نگارش: این کتاب به گمان در نیمه یکم قرن نهم نگاشته شده است زیرا که در گ 130 از شهر قسطنطنیه پیش از افتادن بدست ترک‌ها گفتگو می‌کند و می‌دانیم این شهر در 856ق از دست دولت روم شرقی به دست مسلمانان ترک افتاد. و نیز در گ 23 یک مسئله هیئت را از ابن جزری نقل کند و شاید ابن جزری (-833ق) را که منظومه‌ای در علم هئیت دارد. خواسته باشد، و چون در بخش حیوان‌شناسی و گیاه‌شناسی نام بسیاری از آنها را فارسی و عربی هر دو یاد کرده، ایرانی بودن او آشکار است. ولی در بخش ماه‌ها و سال‌ها، از ماه‌های عربی و رومی نام برده، و از تاریخ و ماه‌های فارسی و ایرانی هیچ یاد نکرده است. مدارک این کتاب: وی در این کتاب از کسان و کتاب‌های زیر نام برده است: از ابن جزری (شاید: -833ق)، کتاب «اخترات الآفاق» (چنین)، الهروی (شاید: جهانگرد هروی ابوالحسن علی پسر ابوبکر موصلی - 111ق)، «یواقیت البیان فی بعض القرآن (چنین) اراحمد پسر ابراهیم ثعلبی، «العجایب» قزوینی، الجولفی، محمد بن زکریا (چنین در چند جا)، ابن الفقیه (شاید: احمد پسر محمد نگارنده البلدان ن 290ق)، ابن السيرافی عیسی بن مبارک، کتاب الحواله، بهرام، «الشفاء» از قاضی عیاض (-544ق)، ابوعبدالله صبی، السراج، یعقوب پسر اسحاق، شیخ محمد بن القزوینی، محمد بن هارون مغربی، ابوحامد اندلسی (نگارنده المغرب، ن 556ق)، السمرقندی، اصطخری، الفقیه (شاید: همان ابن الفقیه گذشته باشد)، تحفة الغرایب (گویا: رحله ابن بطوطه (703ق-779ق) است که «تحفة النظار فی غرایب الامصار» نام دارد، نه کتاب علمشاه (-987ق))، ابن اسحاق (شاید: نگارنده مغازی م 200ق)، محمد بن ابراهیم الضراب، ابراهیم بن محمد، نظام الملک (شاید نگارنده سیاست‌نامه - 485ق)، کتاب العلامه، کتاب الفلاحة (شاید: از احمد بن وحشیه)، التنوخی، الحسن بن سعید، کتاب «البشر لخیر البشر»، الازکیاء از ابن الجوزی، عبدالرحمان الرمقی. ترتیب کتاب: وی در دیباچه می‌گوید این کتاب را به باب‌ها مرتب ساختم ولی از بررسی کتاب آشکار می‌گردد که این کتاب چهار «مقالت» دارد: 1. بالاتر از زمین است در دو «باب»: 1) آسمان‌ها، 2) چهار عنصر گرداگرد زمین؛ 2. دهر و زمان دو «باب»: 1) دنیا، 2) دهر؛ 3. اقطار و دریاها، هفت «باب»: 1) اقطار، 2) دریاها، 3) رودها، 4) چشمه‌سارها، 5) چاه‌ها، 6) کوه‌ها، 7) سنگ‌ها؛ 4. اجسام، در سه «باب»: 1) کان‌ها، 2) گیاه‌ها، 3) جانوران. ولی در نسخه 167 دانشگاه، آغاز مقاله یکم نشان داده نشده است و شاید واژه «فصل فی الافلاک» که در (گ 4پ) دیده می‌شود، آغاز مقاله یکم و باب یکم باشد. این نسخه در حدود 8500 بیت نوشته دارد.