عبقات الانوار فی امامة ائمة الاطهار

● عبقات الانوار فی امامة ائمة الاطهار / کلام و اعتقادات / عربی / فارسی ‘abaqāt-ul anwār fī imāmat-i a’immat-il aṭhār کنتوری، حامد حسین بن محمد قلی، 1246 - 1306 قمری kantūrī, hāmed hoseyn ebn-e mohammad qolī (1831 - 1889) وابسته به: تحفه اثنی عشریه = نصیحة المؤمنین و فضیحة الشیاطین؛ دهلوی، عبدالعزیز بن احمد (1159-1239) این کتاب در رد باب هفتم کتاب «تحفة اثنا عشریه» نوشته مولوی عبدالعزیز بن ولی الله عمری دهلوی حنفی (1159-1239ق)، دانشمند سنی هندی، نوشته شده است. کتاب «تحفه» در دوازده باب در رد عقاید شیعه، به طور خاص شیعه اثنا عشری، در توحید، امامت، معاد و غیر آن نگاشته شد. کتاب «عبقات» یکی از ده‌ها ردیه‌ای است که از جانب علمای شیعه بر کتاب «تحفه» نوشته شده است، اما شیوه ی بحث میرحامد حسین آن را از حالت ردیه صرف خارج نموده و به یک دایره المعارف علوم اسلامی-شیعی بدل ساخته است. از آنجا که «تحفه» به فارسی نوشته شده بود «عبقات» نیز به فارسی نگاشته شد. در عبقات مطالب به صورت ملمع (فارسی-عربی، البته اغلب فارسی) بیان شده است و صنایع ادبی مانند تجنیس، تشبیه، استعاره و کنایه، ایهام و التفات، تضمین و امثال آن بسیار به کار برده شده است. باب هفتم کتاب «تحفه» به مسأله امامت اختصاص دارد. در این باب، دهلوی ادله شیعه بر امامت علی بن ابی‌طالب را فقط منحصر به شش آیه و دوازده حدیث دانسته و کوشیده است تا در دلالت آنها بر امامت علی بن ابی‌طالب مناقشه کند. از این رو میرحامد حسین «عبقات» را در دو منهج تدوین کرده است. منهج اول در اثبات دلالت آیاتی از قرآن است که برای امامت بدانها استناد می‌شود. این آیات عبارت‌اند از مائده 55 ، احزاب 33 ، شوری 23 ، آل‌عمران 61 ، واقعه 11-10 ، رعد 7. منهج دوم در اثبات دلالت احادیث دوازده‌گانه بر امامت و جواب گفتن به اعتراضات صاحب «تحفه» بر آنهاست. این منهج از دوازده جزء، برای هر حدیث یک جزء، تشکیل شده است. این دوازده حدیث عبارت‌اند از احادیث غدیر، منزلت، ولایت، طیر، مدینة العلم، اشباه (تشبیه)، مناصبت، نور، رایه (خیبر)، علی مع الحق حیث دار، قتال علی بالتأویل و التنزیل، و حدیث ثقلین (به همراه حدیث سفینه). میرحامد حسین در بخش مربوط به احادیث، درباره هر یک از احادیث از دو جهت بحث می‌کند: اول در سند حدیث و سپس در دلالت حدیث. او ابتدا تواتر حدیث را از روی کتب اهل تسنن اثبات می‌نماید و تمام راویان آن را بر طبق سال وفاتشان با شرح حال هر یک از ایشان، و اثبات وثاقت و موقعیت مهمی که نزد اهل سنت دارند ذکر می‌کند. وی سپس به بحث در دلالت حدیث می‌پردازد و با ادله عقلی و نقلی از کتب معتبر گوناگون دلالت حدیث را بر امامت حضرت علی بن ابی‌طالب اثبات می‌نماید. از خصوصیات روش میرحامد حسین در هر دو جهت بحث آن است که در هر فنی از تفسیر، سیره، تاریخ و فقه و ادوار فقه به کتب اهل سنت، و نه شیعه، استناد می‌کند. میرحامد حسین ابتدا عین عبارت دهلوی در «تحفه» را می‌آورد و بدون کم و کاست آن را از ابتدا تا انتها، حتی آنچه دهلوی در حاشیه کلامش از خود یا دیگران آورده، نقل می‌کند، سپس شروع به نقد و بررسی آنها می‌نماید. وی تمام اقوال مطرح‌شده درباره‌ی موضوع بحث، بلکه آنچه را نیز که ممکن است گفته شود، مطرح می‌کند و بعد از آنکه از رد و ابطال سخنان دهلوی فارغ می‌شود، به ابطال سخنان دیگران می‌پردازد. مؤلف «عبقات» در هنگام نقض یا رد استدلال طرف مقابل به حدیثی از احادیث، به رد از یک یا دو جهت اکتفا نمی‌نماید بلکه از هر جهت ممکن و تا اندازه‌ای که بتواند در رد آن دلیل می‌آورد. برای مثال در پاسخ به ایراد ابن جوزی بر حدیث ثقلین، میرحامد حسین یکصد و شصت و پنج دلیل در رد سخن ابن جوزی ذکر می‌کند. میرحامد حسین تمام مجلدات مربوط به آیات را به پایان رسانیده است، اما به چاپ نرسیده‌اند (الذریعه، ج15، ص214). در بین مجلدات مربوط به احادیث، بحث درباره این احادیث تکمیل شده و به چاپ رسیده است: غدیر، منزلت، ولایت، اشباه و نور. سه حدیث طیر، مدینة العلم و ثقلین (به همراه حدیث سفینه) را سیدناصر حسین، پسر میرحامد حسین، پس از مرگ پدرش بر طبق روش او، و به نام پدر، تکمیل و چاپ نمود. سیدمحمد سعید، نوه میرحامد حسین، نیز بحث در باب حدیث مناصبت را از حیث سند و دلالت و حدیث رایه را از حیث سند (به زبان عربی) تکمیل نمود که چاپ نشده‌اند. بدین ترتیب از احادیث دوازده‌گانه، احادیث علی مع الحق و قتال علی و بخش مربوط به دلالت حدیث رایه تاکنون تکمیل نشده‌اند. افراد بسیاری از جمله میرزا محمد حسن شیرازی و شیخ زین‌العابدین مازندرانی بر این کتاب تقریظ (ستایش‌نامه) نوشته‌اند. سید اصغر حسین هندی شیرازی (شیروانی) رساله‌ای موسوم به «سواطع الانوار فی تقریظات (تقریضات) عبقات الانوار» تألیف نموده و تا بیست و هشت تقریظ را از علمای طراز اول نقل نموده است. کتاب عبقات در صورت چاپ کامل بیش از یکصد جلد خواهد بود. از این رو افراد متعددی به تلخیص آن اقدام کرده‌اند، از جمله شیخ عباس قمی که حدیث غدیر عبقات را تحت عنوان «فیض القدیر فیما یتعلق بحدیث الغدیر» خلاصه کرده، سید محسن نواب لکهنوی بخش مربوط به احادیث مدینه، تشبیه، منزلت و مقداری از حدیث غدیر را تحت عنوان «الثمرات فی تعریب العبقات» تلخیص و تعریب نموده است و نیز سید علی حسینی میلانی مجلدات منتشرشده عبقات را پس از تلخیص به عربی ترجمه نموده و در بیست جلد با عنوان «نفحات الأزهار فی خلاصة عبقات الأنوار» منتشر ساخته است. چاپ: مشار فارسی، ج3، صص 3491-3492؛ لکهنو، سنگی، مطبع جعفری، 1301ق، وزیری بزرگ، 456+248ص؛ هند، رحلی، 399+12ص؛ لکهنو، 1295ق، 977ص؛ 1303ق، 585ص؛ 1317ق، 745+3ص؛ 1294ق، 609ص؛ 1293ق، 601-1251ص؛ لکهنو، سنگی، 1294، رحلی، 609؛ لکهنو، سنگی، 1317، رحلی، 745+3ص؛ (ج1 از منهج ثانی): هند، سنگی، بدون تاریخ، رحلی کوچک، 399+12ص؛ (ج8 از منهج ثانی): لکهنو، سنگی، 1303، رحلی، 786ص؛ (ج12): لکهنو، سنگی، 1314، رحلی کوچک، 664ص [دنا 422/7؛ فهرستواره منزوی 418/9]