طبایع الحیوان

● طبایع الحیوان / حیوان شناسی / عربی tabāyi‘-ul ḥayawān مروزی، شرف الزمان طاهر، قرن 6 قمری marvzī, šaraf-oz-zamān tāher (-12c) در پنج «مقاله» است: 1. ذکر الانسان و انواعه و طبقاته من اعلی مراتبه الى ادنى منازله، در بیست و یک باب: 1) ذکر الانبیاء، 2) ذکر المتنبین: در اینجا یاد می‌شود از: زرادشت، مانی، مزدک، خرم، دینان، بهافرید پسر ماه فیروز از خواف راوند نیشابور و اصل او از زوزن است و در زمان ابومسلم می‌زیسته است، هاشم بن حکیم مقنع مروی گبر مزدایی رهبر سپیدجامگان، حسین بن منصور حلاج، علوی ایلاقی، ابن ابی الحسین الانباری فقیه که مانند مدعیان نبوت دیوانه بوده و می‌گفت که کسی نمی‌تواند مرا بکشد و شمشیر نیز نمی‌تواند مرا بدرد، ولی آزمودند و او را بکشتند، 3) ذکر الملوک: در اینجا نام پادشاهان را برمی‌شمرد مانند: فغفور، خاقان، قیصر، کسری، بلهرا (در هند)، نسکف (در حبشه)، رتبیل کابل، بطلمیوس قبط، کیارنگ مرو، شارغر شبستان، شیر بامیان، اخشید فرغانه، خوارزم شاه، شروان شاه، کرمان شاه، حوت، کوتوال، 4) ذکر العلماء، 5) ذکر الصوفية و الزهاد، 6) اهل فارس، 7) ذکر اهل الصین: داستان رفتن طالبیان به چین در روزگار امویان از ترس آنان در اینجا آمده است. نیز یاد می‌شود در آن از کاغذ چینی خوب که در سمرقند می‌سازند و از نامه نوشتن پادشاه قتای به امیر خراسان محمود قراخان در سال موش در 418 و چگونگی مجازات گناه کار در چین، 8) ذکر الترک: در اینجا آمده است که ولادمیر پادشاه روس کسی نزد خوارزم شاه فرستاد و درخواست که تا کس بدانجا بفرستد که بدانها اسلام بیاموزد تا بتوانند با غزا و جهاد دینی از تنگی زندگی به درآیند چه آیین مسیح آنان را از خونریزی بازمی‌دارد و آنان پیش از گرایش به دین ترسایی با ترک‌تازی و غنیمت جنگی می‌زیستند، 9) ذکر العرب، 10) ذکر الحبشة، 11) ذکر خط معدل النهار هو الاستواء، 12) ذکر اصحاب الجزائر و الاطراف، 13) مساکن الجنوب، 14) ذکر الطبيعة، 15) ذکر الذکورة و الانوثة: در اینجا داستان زنی آمده است که از آمیزش با مردمی گریخته است، 16) صفة الخصيان: در اینجا داستان شیخ زاهد ساوجی شیخ الشیوخ زمان نظام الملک که پنجاه و دو سال داشته و خود را خواجه کرده است آمده است، سرآمد در علوم حکمی زمان گفته است که خصی و خواجه سست و ترسو است ولی ما خلاف آن را دیده‌ایم و نیز داستان عمیدالملک ابونصر کندری وزیر طغرل که خود را خواجه کرده و وزیر مانده است، 17) طول الاعمار و قصرها، 18) العادات، در اینجا داستان مرد سجستانی خادم ملک شاه که «گربه خوار سلطان» بوده است آمده است، او گربه را از دم آغاز خوردن می‌کرده تا به سرش می‌رسید، 19) منافع الاعضاء، 20) ...، 21) ...؛ مقاله 2. ذكر البهائم و الوحوش و السباع و ذوات القوائم الاربع، در سی و پنج باب؛ مقاله 3. الصور البرية و البحرية و هی تشتمل علی باب؛ مقاله 4. الحشرات و هی باب (حیات - الدخال و المتشبت)؛ مقاله 5. الحيوانات البحرية و هی بابا (سمک - اسداف الغيرقين). او نام برخی از جانوران را به فارسی می‌آورد. مؤلف در آن از «دیلم» می‌ستاید و یاد می‌کند از: ارسطو، بولس، جالینوس، دیوسقوریدوس، افلیمون الحکیم فی کتاب استباط المياه، سقراطيس فی کتاب الربا، بقراط فی کتاب الخریق، طيموسوس الحکیم، اریتاسوس. نیز از: ماسرجویه، سنان بن ثابت، ابومعشر بلخی، ابوسعید بن شاذان، مرزبانی در کتاب الشباب و الشیب، عبدالله بن جبرئیل، کتاب السموم، محمد بن زکریای رازی، ابوریحان بیرونی. او می‌گوید که در سال قحط و خشک سالی 492 دیده‌ام که تهی دستان موش و ملخ می‌خورده‌اند. باز یاد می‌کند از فقیهی که زنبور را با نشاطی و شتابی می‌خورده است و می‌گوید که دیدم آن مرد طوسی بیابان‌گرد و کوه‌نورد را که «عطایه و حرباء» شکار می‌کرده و زنده زنده آنها را می‌خورده است و مردم می‌گفته‌اند که از اولیاء الله است. باز می‌گوید که در اصفهان بودم و دیدم که گروهی از مردم ایذج (نسخه: اندخ) در همسایگی ما آمده بودند و هوا در سردی و گرمی میانه بود. آنان از سرما می‌نالیدند و آب را در آفتاب گرم می‌کردند و می‌نوشیدند ولی ما برف را گران می‌خریدیم و با آن آب می‌نوشیدیم. در آن از داستانی یاد شده که ابوسعید عبدالله جبریل درباره مردمی از مشرق که در 434 دیده است آورده و از ساوجی ملقب به شیخ الشیوخ که نزد نظام الملک (ره) مقرب بوده است و از عمید الملک ابونصر کندری و طغیان او در برابر طغرل در گرکانج (جرجانیه) خوارزم و محاصره او و از چیره شدن طغرل بر او و وزارت دوباره او تا زمان الب ارسلان (ره) و از سلطان محمود (ره). نسخه شماره 21102 عربی موزه بریتانیا که آغاز و انجامش افتاده همین کتاب است (فهرست گیورتن ریو ص 460 ش 996؛ مینورسکی ص 4) (دانش پژوه، با تلخیص) آغاز: بسمله. و به نستمد. الحمدلله المبدء المعيد المحيى المميت الحميد المجيد الفعال لما يريد واهب العقل و النفس و مبدع العالم بالكل و الفائض انعامه على الكل فكل منه بدء و الله يعود ... فجمعنا فى هذا الكتاب منها بما انتهى الينا علمه و تيسرلنا السبيل الى معرفته ... و جعلنا خمس مقالات. چاپ: گزیده‌ای از آن با عنوان «ابواب فی الصین و الترک و الهند منتخبة من کتاب طبایع الحیوان» با ترجمه وشرح مینورسکی به انگلیسی، لندن، انجمن آسیائی پادشاهی، 1942م چاپ شده است