صور الحساب

● صور الحساب / ریاضیات / عربی ṣuwar-ul ḥisāb چغمینی، محمود بن محمد، - 745؟ قمری čaqmīnī, maḥmūd ebn-e mohammad (- 1345) چغمینی مؤلف کتاب‌های ملخص مجسطی در هیئت و ملخص قانون (= قانونچه) در طب که هر دو بسیار معروف است، تلخیص اقلیدس و منظومه‌ای و رساله‌ای دیگر در حساب دارد و این اخیر در پاره‌ای از مآخذ با عنوان «رسالة فی الحساب التسع» یاد شده است. مطالب این رساله تقسیم و دسته‌بندی نشده اما می‌توان آن را به چهار بخش تقسیم کرد: بخش نخست: صور نهگانه و مراتب عدد که به منزلت مقدمه است و پس از آن به ترتیب: حساب اعداد صحیح: جمع، تفریق، تنصیف، تضعیف، قسمت، جذر، کعب استخراج جذر الجذر؛ بخش دیگر موازین (= امتحان) اعمال در حساب اعداد صحاح و میزان را در هر یک از عمل‌ها جداگانه بیان می‌کند از میزان جمع تا میزان استخراج جذر جذر؛ بخش کسور: از جمع کسور تا جذر الجذر کسور؛ بخش آخر کسور ستینی. (عبدالحسین حائری) آغاز: بسمله و منه استمدوا استعین قال الامام البارع نادرة القران بدع البيان ملخص اقلیدس مظهر غوامض اسرار النجوم. شرف المهندسین مفخر الحساب و المنجمين شرف الملة والدين محمود بن عمر الجغمینی سقی الله ثراه ... صور الحساب تسع و هی هذه 1، 2، 3 ... و الثانی و الثلاث قد یکتبان هکذاحم و ححم الاول للواحد و الثانی للاثنتین علی الترتيب و فيه صورة تدعى صفرا ... و فيه منازل تدعى درجا و مراتب اولاهما منزلة الاحاد ... و على هذا سائر الاعداد و كل واحد مماتفهم في الصورة في اية درجه كانت تسمى عقداً و الاثنان عقدان ... خذقلم التخت باخذ احد طرفيه بالوسطى و السبابه و الابهام و تنقذ الطرف الاخر فيما بين الخنصر و البنصر ليمكنک تفريغ الابهام عن الاخذ للمحو. وضع الاعداد الصحاح على التخت. انجام: فکعبها دقائق و هى المنزلة الثانيه من الكسور و كعب السوادین و هى المكعبة الثالثه من الكسور توان والحاصل ان كعب اية منزله كانت من المكعبات هومن تسميتها بالكسور و الله اعلم. [دنا 200/7؛ بروکلمان 1: 472 و ذیل یکم]