صواعق النظام

● صواعق النظام / فنون نظامی / فارسی savā‘eq-on nezām مهندس تبریزی، محمد رضا، - 1299 قمری mohandes-e tabrīz,ī ،mohammad rezā (- 1882) اهدا به: محمد شاه قاجار؛ به دستور: حاج میرزا آقاسی تاریخ تألیف: رمضان 1254ق؛ محل تألیف: تهران رساله‌ای است در علم ترکیب توپ و خمپاره و ترتیب گلوله و عراده و سایر آلات و ادوات حربیه که به دستور حاج میرزا آقاسی هنگام محاصره هرات نوشته شده؛ در یک «مقدمه» و سی و دو «باب» و یک «خاتمه» و هر یک دارای فصول متعدد. مقدمه مشتمل است بر شش «فصل»: 1. بیان اوزان مطابق قانون اسلام؛ 2. بیان مقیاس موافق قانون اسلام؛ 3. بیان اوزانی که در توپخانه و قورخانه مبارکه پادشاهی متداول است؛ 4. بیان مقیاس فرنگی که اکنون مهندسین دولت علیه ایران نیز متداول داشته اند؛ 5. بیان اختراع توپ و باروت و بعضی از متعلقات آن؛ 6. بیان قبوض که قبل از شروع مطلب برای بصیرت ارباب دانش این فن ذکر می‌شود. آغاز: بسمله - حمد و سپاس معبودی را سزاست که مبدع ذواتست و مخترع موجودات آخشیجان اربعه را با کمال ضدیت امتزاج و اختلاط بخشید و افراد مختلفه را با تباین نوعیه ترکیبات متعدده و ترتیبات متکثره داد ... اما بعد این رساله ایست در علم ترکیب توپ و خمپاره و ترتیب گلوله و عراده و سایر آلات و ادوات حربیه که باشاره جناب فیلسوف زمان وحید دوران صاحب اعظم ... حاجی میرزا آقاسی ... در زمان دولت روز افزون و اوان شوکت همیون شاهنشاه اسلام پناه ... محمدشاه قاجار ... هنگام محاصره هرات در معسکر فیروزی اثر ببرهان عقل و علم نوشته و بمعیار و قسطاس فراست و فطانت سنجیده در اوراقی چند مندرج داشته بودند ... قرار بر این یافت که اوراق متفرقه که درین فن مختصراً یادداشت شده بود بتجدید نظر و دقت خاطر با کتب معتبره حکمای طبیعی دان فرنگی موازنه و تطبیق نموده نسخه مبسوط و مفصل ترتیب یابد ... انجام این امر خطیر و اتمام این خدمت دقیق را بعهده کمین بنده فدوی محمدرضای مهندس تبریزی محول و مفوض داشتند ... بتاریخ اواسط شهر رمضان المبارک سنه 1254 هجری در دارالخلافه طهران ... بدانکه این رساله مشتملست بر مقدمه و سی و دو باب و خاتمه ... فصل اول در اوزان مطابق قانون اسلام بدانکه حکمای زمان یک شعیر را بشش قسمت نموده و هر یک را مومی خوانده اند و خردل را سدس شعیر قرار داده اند و فلس را نصف سدس خردل دانسته اند که جزوی از هفتاد و دو جزو تشعیر است ... انجام: فصل نهم در بیان سرعت صدا بتجربه رسیده است که سرعت متوسط صدا در چهار ثانیه و دو ثلث ثانیه یک میل طبی مسافت میکند یا اینکه بقدر پنج هزار و دویست و هشتاد پای آدمی میرود یعنی در یک دقیقه مساوی سیزده میل راه طی میکند و این معنی بصحبت پیوسته که شخص صحیح المزاج را در هر دقیقه هفتاد و پنج مرتبه نبض میجهد پس از اینقرار معلوم میشود که صدا در هفتاد و پنج ضربان نبض بقدر سیزده میل راه قطع مسافت مینماید که در شش ضربان نبض قریب یک میل میشود و این معنی نیز بتجربه رسیده است که صدا در طی مسافت بسمت باد و بالعکس آن مطلق تفاوت ندارد چرا که سرعت صدا خیلی بیشتر از سرعت باد است و تفاوتی که در مانع و ممد آن از باد حاصل میشود جزوی غیر محسوس میباشد و تأثیر کلی که در امتداد صدا از باد حاصل میشود اینست که صدا را دور میبرد و درین باب آب بهترین و بزرگترین معینی است باین معنی که صدا در روی آب در مقابل خشکی میرود. [دنا 197/7؛ فهرستواره منزوی 3868/5]