الصراط المستقيم

● الصراط المستقيم / حکومت و سیاست / فارسی as-serāt-ol mostaqīm ملکم، 1249 – 1326 قمری malkam (1834 - 1908) تاریخ تألیف: 1283ق رساله‌ای است اجتماعی و سیاسی و در بیان اصول آزادی قانونی با تطبیق بر آیات قرآن و قوانین اسلامی و زندگی و سیرت پیغمبر اسلام (ص). این رساله که با نام اثبات النبوة و با اختلاف در دیباچه به ملکم منسوب گردیده در 1283 (1270 سال از رحلت پیغمبر اسلام گذشته) تألیف شده و این تاریخ در دو جای رساله ــ در اوایل و اواخر آن ــ یاد شده است. مطالب طرح شده در این رساله و استدلالات و اصطلاحات مؤلف آن با رساله یک کلمه مستشارالدوله (تألیف شده در 1283) بسیار نزدیک و مشترک است با تفاوت‌هایی از لحاظ اجمال و تفصیل و نیز جدایی میان مقدمه دو رساله. این رساله دارای «مقدمه»ای است متضمن: «شرح احوال عقل کل و ختم رسل شخص اول بنی آدم (ع) از اول ولادت تا ورد به مدینه» و دو «باب»: باب 1. تسهیل معاش، این باب منفصل است به چهار فصل، در هر فصلی رکنی از ارکان اربعه نظام عالم و سیاست مدن بیان شده: فصل 1) بیان رکن اول و آن اطمینان است از برای بنی نوع انسان، اطمینان جانی و اطمینان مالی، 2) بیان رکن دوم و آن اختیار است از برای بنی نوع انسان و مصالح وجود و مفاسد عدم اختیار و آئین پیغمبر خدای در استقرار این اختیار (در این فصل از شش نوع اختیار (ممدوح) به عنوان «اختیارات سته ضروریه» یاد می‌کند: 1- اختیار بدنی، 2- اختیار زبان، 3- اختیار قلم، 4- اختیار خیال، 5- اختیار کسب، 6- اختیار جماعت = اجتماع و مشاورت با یکدیگر)، فصل 3) بیان رکن سوم و آن مساوات است، مساوات در نفوس و مساوات و حقوق و حدود (در این فصل درباره عدل و مساوات در عدالت نیز سخن رفته است)، 4) بیان رکن چهارم و آن امتیاز فضلی است (مؤلف در این فصل سخن به شرح گفته است)؛ باب 2. تکمیل نفس. مؤلف در پایان باب اول می‌گوید: «نگارنده چو این اوراق معروض می‌دارد که چون عاقل هوشیار در فصول این چهار ارکان نظام به تأمل نظر کند خواهد دانست که جمیع امور متعلقه به نظام، راجع به این ارکان است و اوامر و نواهی پیغمبر خدای آن چه به جهت اختصار در این فصول ایراد نکردیم راجع به این چهار رکن است و نیز چون در علم فقه که ماخوذ از آن جناب است تامل کند قوت عقل آن بزرگوار و امتیاز او از جمیع انبیا بر او مشهود شود ... و نیز این که فرموده دین مشرق تا مغرب را خواهد گرفت، مقدمات آن ظاهر شده است زیرا که قانون دولتی مشتمل بر عدل و انصاف که اکنون در جمیع دول اروپا ساری و جاری است و در سالهای دراز با اکتساب و تامل و تعقل و تجارب چندین هزار عاقل، مهذب و منقح شده، طابق النعل بالنعل قانون آن جناب است.» پس از پایان باب اول مؤلف می‌گوید: «علم ابدان را به همین قدر اقتصار داده اختصارا شروع به بقیه حالات و گفتار و کردار آن حضرت از ورود به مدینه تا زمان ارتحال خواهد نمود». پس از نگارش آن، از آیین آن جناب در علم ادیان می‌نگارد، اما ظاهراً موفق به اتمام رساله نشده و سخن او را دنباله حالات پیغمبر ناتمام مانده است. در نسخه شماره 32 کتابخانه مجلس، مقدمه‌ای است در سه صفحه و مؤلف در آن مقدمه رعایت چهار شرط را از خواننده رساله می‌خواهد. مؤلف در پایان مقدمه می‌گوید: «نگارنده، فضائل عقلیه انبیا را عقلا و فضائل نقلیه و معجزات آنچه متوقف علیه شریعت است قلبا و ذوقا و تعبدا اقرار دارد ولی خواست در کتاب، فضائل عقلیه انبیا را که مبنی بر مصالح کلیه نظام و تکمیل نفس است اظهار دارد». آغاز: نگارنده معروض می‌دارد که مطالعه این کتاب موقوف به التزام شرایط اربعه ذیل است ... بسمله حمد له، خدمت ارباب عقل و دانش که به مقتضای عقل در امور آفرینش تأمل و تفکر و تعقل می‌فرمایند ... نگارنده این اوراق از وقتی که دیده بصیرت گشوده ... و مسمی بصراط المستقیم نمود انجام: باقی قریش، از برق و باد سرعت سیر عاریت کرده به جانب مکه معظمه گریختند چاپ: ایران، تهران، نشر نی، 1381 شمسی، حجت الله اصیل، 1 [دنا 118/7؛ الذریعه ج 15، ص 34-37]