صد باب اسطرلاب

● صد باب اسطرلاب / اسطرلاب / فارسی sad bāb-e ostorlāb نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد، 597 - 672 قمری naṣīr-od-dīn-e ṭūsī, mohammad ebn-e mohammad (1201 - 1274) اهدا به: امیر حاجی محمد دارای گزیده‌ای به نام «بیست باب» است. این کتاب همان است که در فهرست حقوق و دانشگاه (ج3) و الذریعه و آثار و احوال خواجه از آقای مدرس رضوی و در فهرست نسخه‌های فارسی از تألیفات خواجه نصیرالدین دانسته شده است. در آن از زیج الغ بیک، غیاث الدین محمد کاشی و بیست باب خواجه یاد می‌کند. عبدالحسین حائری (مجلس 345/19 و 57/23) آن را از نورالله بن محمدشاه شوشتری جد قاضی نورالله شوشتری دانستهاند و با استناد به قرائنی همچون یاد کردن از «بیست باب» خواجه، بعید دانسته‌اند که از خواجه باشد. در ابتدای نسخه کتابخانه ملک (که کهن‌ترین نسخه موجود در ایران است به تاریخ 1020)، تصریح به نام خواجه شده و کلاً از این رساله نه نسخه در ایران معرفی شده که پنج نسخه آن را از شوشتری دانسته‌اند و بقیه از خواجه نصیر. ولی همه رساله‌ها و آنچه در الذریعه به نام «صد باب» خواجه آمده، یکی است. هنوز نمی‌توان در مورد نسبت قاطع آن سخن گفت و دلایل استاد حائری نیز کافی به نظر نمی‌رسد گرچه در نسبت آن به خواجه نیز تردید وجود دارد. آغاز: بسمله. حمد بی حد و ثنای بی عد قادری را که ببدایع فطرت و صنایع حکمت اطباق سموات سبع را بی وسیله مدد و رابطه عمد بید قدرت برافراشت انجام: و آن این است عین الثور و عیوق و یدالجوز الیمنی و رجل الجوز الیسری ... و هر که اینها را بشناسد چنانکه در آن اشتباه نیفتد او را دراین باب کفایت تمام باشد و الله اعلم بالصواب و الیه المرجع و المآب [نسخه‌های منزوی 325/1؛ الذریعة 26/15؛ دنا 108/7 (4 نسخه با نسبت به خواجه و 5 نسخه با نسبت به شوشتری)؛ فهرستواره منزوی 2983/4]