الصحيفة الكاملة السجادية

● الصحيفة الكاملة السجادية = الصحيفة السجادية / دعا / عربی aṣ-ṣaḥīfat-ul kāmilat-us sajjādīya = aṣ-ṣaḥīfat-us sajjādīya علی بن حسین (ع)، امام چهارم، 38 - 94 قمری ‘alī ebn-e hoseyn, emām-e čahārom (659 - 714) تاریخ تألیف: 90ق مجموعه پنجاه و چهار دعا و نیایش می‌باشد که از علی بن حسین (ع) امام چهارم نقل شده این دعاها در عالم شیعه مقام مهمی را دارا بوده و می‌باشد. ابن شهر آشوب (-585) در «معالم العلماء» در ترجمه متوکل بن عمیر لقب «زبور آل محمد» و در ترجمه یحیی بن علی بن محمد حسینی لقب «انجیل اهل بیت» بدان داده است. در تاریخ این مجموعه بایستی در سه باره گفتگو کرد. نخست: ادعیه زین العابدین: می‌توان گفت تقریباً به اتفاق همه تاریخ نویسان اسلام علی بن الحسین یکی از معروف‌ترین مردان زهد و پرهیزگاری و تقوی در نیمه دوم نخستین قرن هجری بوده است. بیشتر مورخان گفته‌اند که ایشان دعاهایی نیز انشاء کرده و می‌خوانده‌اند و چنان که در مرحله دوم خواهیم دید چند تن از علما عده‌ای از این دعاها را گرد آورده‌اند. دوم صحیفه سجادیه: گویند در آغاز قرن دوم یعنی نیم قرن پس از امام سجاد شخصی به نام عمیر بن متوکل بن هارون ادعا نموده: پدرم متوکل داستانی از یک ملاقات خود با یحیی بن زید بن علی بن الحسین و ملاقات دیگر با امام صادق جعفر ابن محمد بن علی بن الحسین برایم نقل کرد و گفت: من در این دو ملاقات دو نسخه از صحیفه سجادیه را از این دو نفر نواده امام سجاد گرفته‌ام. این داستان پدر عمیر را بسیاری از پیشینیان از گفته عمیر نقل کرده‌اند، مانند شیخ مفید (-413ق)، در ارشاد علی بن محمد خزاز شاگرد صدوق در «کفایة الاثر» و نجاشی (-450ق) در رجال و شیخ طوسی (-460) در فهرست خود، ولیکن هیچ‌یک از این بزرگان شماره دعاهای صحیفه سجادیه عمیر را تعیین نکرده‌اند فقط شیخ طوسی در «مصباح المتهجد» هشت شماره از آن دعاها را آورده و شاید آنها برگزیده باشد. در الذریعه (ج1: ص 396 و 8: 202) کتابی به نام «ادعیه زین العابدین» از سید ابوابراهیم ناصر شاگرد شیخ طوسی (-460ق) یاد شده است. نکته قابل دقت این است که بیشتر فرقه‌های شیعه (اثنی عشریان زیدیان اسماعیلیان) داستان عمیر بن متوکل را نقل کرده و آن را پذیرفته‌اند. سوم: صحیفه کامله سجادیه: یا صحیفه بزرگ. از پایان قرن ششم به بعد به نام دو صحیفه برمی‌خوریم، یکی صحیفه‌ای که نزد زیدیان معتبر می‌باشد و شیعیان آن را صحیفه ناقصه (صحیفه کوچک) سجادیه می‌خوانند. دیگر صحیفه بهاء الشرف علوی که شیعیان آن را «صحیفه کامله سجادیه (صحیفه بزرگ)» می‌نامند. جای گفتگوی ما این صحیفه کامله بهاء الشرف می‌باشد. صحیفه بهاء الشرف دارای پنجاه و چهار دعا است ولی در آغاز کتاب فهرست 75 دعا دیده می‌شود گویا او می‌خواست بعدها به آن بیافزاید. او در آغاز آنها ادعا کرده آنها با چند واسطه ــ که یاد کرده ــ از عمیر بن متوکل نقل کرده است. بنابراین نخستین کسی که شماره دعاهای صحیفه را در این پنجاه و چهار تعیین کرده بهاء الشرف در قرن ششم می‌باشد و پس از این تاریخ همه علما صحیفه کامله سجادیه را از او نقل کرده‌اند. چون در قرن دهم و یازدهم شرح‌ها و ترجمه‌های بسیار از این صحیفه میان مردم ایران منتشر شد اندک اندک صحیفه کوچک زیدیه در ایران فراموش گردید. حتی در قرن یازدهم شیخ محمد تقی بن مظفر زیابادی قزوینی شاگرد شیخ بهائی به سال 1023ق ملحقاتی برای صحیفه گرد آورده است. بعد از وی شیخ حر (-1104ق) صحیفه دوم را فراهم ساخت. سپس ملا عبدالله افندی (-1130ق) صحیفه سوم تهیه نمود و پس از وی حاج میرزا حسین نوری (-1320ق) صحیفه چهارم و سید محسن عاملی صاحب «اعیان الشیعه» صحیفه پنجم و شیخ محمد باقر بیرجندی (-1352) صحیفه ششم و شیخ هادی کاشف الغطاء (1287-1361ق) صحیفه هفتم و حاج میرزا علی شهرستانی صحیفه هشتم را گرد آوردند. همه این دعا و نیایش‌ها به حضرت سجاد منسوب است. در آغاز صحیفه کامله سجادیه آمده است: «حدثنا السيد الاجل نجم الدين بهاء الشرف ابو الحسن محمد بن الحسن بن احمد بن علی بن محمد بن عمر بن يحيى العلوى الحسينی رحمه الله قال اخبرنا ... قال حدثنى عمیر بن متوكل الثقفی البلخی عن ابيه ...». اینک یک سؤال پیش می‌آید که چه کسی این کتاب را از نجم الدین بهاء الشرف نقل کرده؟ یعنی گوینده «حدثنا» در اولین جمله آغاز کتاب کیست؟ در پاسخ به این پرسش شیخ بهائی در شرح خود می‌گوید: گوینده حدثنا ابن سکون است و میر داماد در شرح خود می‌گوید: گوینده حدثنا عمیدالروساء هبة الله (- 609ق) می‌باشد. لیکن از آنچه در الذریعه (ج1: ص 165 و 262) آمده چنین برمی‌آید که صحیفه کامله را کسان بسیار از بهاء الشرف شنیده و بر او خوانده و اجازه گرفته‌اند و نام چند تن از ایشان در یک اجازه روایتی به جا مانده است که اجازه دهنده شیخ نجم الدین جعفر بن محمد بن جعفر بن هبة الله بن نما (- پس از 670) و اجازه گیرنده شیخ کمال الدین علی بن حسین بن حماد الواسطی می‌باشد. نام‌های آن راویان از بهاء الشرف از این قرار است: 1. ابومنصور عمیدالروساء هبة الله بن حامد (609ق)؛ 2. ابوالحسن علی بن محمد بن علی معروف به ابن سکون، این دو نفر هر دو شاگرد ابن عصار لغوی نیز بوده‌اند؛ 3. شیخ ابوالفتح بن جعفریه؛ 4. شیخ جعفر بن علی مشهدی پدر محمد بن المشهدی صاحب کتاب «مزار ابن مشهدی» معروف؛ 5. شیخ ابوالبقاء هبة الله بن نما؛ 6. شیخ مقری جعفر بن شمره؛ 7. شریف ابوالقاسم بن زکی علوی؛ 8. شیخ سالم بن قبارویه؛ 9. شیخ عربی بن مسافر؛ 10. غیر از این نه نفر ابن ادریس (543-598) نیز از بهاء الشرف نقل کرده و نسخه از صحیفه به خط خود نوشته و سید اعجاز حسین در «کشف الحجب» (ص 342) آن را یاد کرده است. سند صحیفه کامله: در نسخه ابن سکون از گفته شاگردان بهاء الشرف چنین آغاز شده: حدثنا نجم الدین بهاء الشرف و او از داماد شیخ طوسی به تاریخ 516 و او از عکبری و او از ابو مفضل شیبانی تا آخر زنجیره سند روایت کرده ولی زنجیره‌ای که در نسخه ابن ادریس بوده و در برخی نسخه‌های دیگر موجود است از گفته بهاء الشرف چنین آغاز شده: حدثنا ابو علی فرزند شیخ طوسی در تاریخ 511 و او از پدرش و او از ابن غضائری و او از ابومفضل شیبانی تا آخر زنجیره روایت کرده است. از ابومفضل شیبانی (-387ق) تا امام، در هر دو نسخه سند را با دو زنجیره کشیده است. یکی از ابن روزبه از پسر مطهری از پدرش از عمیر، دوم از جعفر از عبدالله از اعلم از عمیره و این که ملا محمد تقی مجلسی در مشیخه من لایحضره الفقیه و به متابعت از وی فرزندش در بحار و نیز بیشتر علمای متأخر مانند سید اعجاز حسین در کشف الحجب (ص 369) گفته‌اند: ابن ادریس صحیفه کامله را از دائی خود شیخ ابوعلی حسن فرزند شیخ طوسی به تاریخ ... روایت کرده اشتباهی بیش نیست، چه ابن ادریس سی و دو سال پس از این تاریخ یعنی در 543 زاده شده است. پس راه روایت ابن ادریس نیز به زنجیره سند بهاء الشرف می‌پیوندد و راه جدایی نیست. اما زنجیره‌های دیگر که مجلسی در شرح مشیخه من لایحضر و شرح خود بر صحیفه آورده پس در مرحله اول مربوط به ادعیه زین العابدین و در مرحله‌های بعد مربوط به صحیفه سجادیه است نه صحیفه کامله پنجاه و چهار دعایی بهاء الشرفی (با همه خصوصیات). مجلسی در آنجا سه گونه راه برای روایت خود بر صحیفه را آورده نخست زنجیره‌ای که او از شیخ بهائی آغاز و به بهاء الشرف رسیده و از او تا امام پایان می‌یابد، دوم زنجیره‌ای که به فضل الله راوندی و از او به ابوالفضل شیبانی پیوسته و در حقیقت این زنجیره روایت ادعیه سر می‌باشد نه زنجیره صحیفه. سوم روایت مشافهه از صاحب الزمان است و داستان آن را که میان خواب و بیداری بوده مفصل شرح داده است. صحیفه سجادیه و دعاهای حضرت سجاد را نظر به اهمیتی که نزد شیعیان دارد علما در عداد «ادعیه سر» و هم در عداد احادیث قدسی شمرده‌اند و بر آنها شرح‌های کوچک و بزرگ بسیار نگاشته اند. (علینقی منزوی) آغاز: 1: آغاز به روایت بهاء الشرف: حدثنا السيد الاجل نجم الدين بهاء الشرف ابوالحسن محمد الحسن بن احمد بن علی بن محمد بن عمر بن يحيى العلوى الحسينى رحمه الله قال اخبرنا ... الحمدلله الاول بلا اول كان قبله و الاخر بلا آخر يكون بعده الذى قصرت عن روية ابصار 2: الحمدلله الاول بلا اول كان قبله و الآخر بلا آخر يكون بعده الذى قصرت عنه رؤيته ابصار الناظرين و عجزت عن نعته انجام: 1: و نجنى من مضلات الفتن برحمتک یا ارحم الراحمین و صلى الله على سيدنا محمد رسول الله ... و آله الطاهرين 2: (ملحقات) و تتم احسانک فیما بقی من عمری احسنت فيما مضى منه یا ارحم الراحمين. 3: و اعف عما تعلم من ذنوبی ان تعذب فانا الظالم المفرط المضیع حظ نفسی و ان تغفر فانت ارحم الراحمین انتها الماثور من الدعوات عن زين العابدين و حافد سيد الخلايق اجمعين على بن الحسين بن علی بن ابی طالب خاتم الخلفا الراشدين و الصلوة على محمد و آله الطيبين. چاپ: مکرر چاپ شده [فهرستگان حدیث 9: 456- 529 (769 نسخه)؛ الذریعة 18/15-21 و 145/6- 146 و 345/13-359؛ مشار عربی 588-589؛ دنا 70/7- 106 (1219 نسخه)] شرح و حواشی: 1- حاشية الصحيفة السجادية؛ ابن ادریس، محمد بن احمد (543- 598) 2- طريق رواية الصحيفة السجادية = طريق رواية الشهيد الثاني = المشيخة؛ شهید ثانی، زین الدین بن علی (911-965) 3- شرح الصحيفة السجادية (ترجمه و شرح)؛ رازی، محمد سلیم (-11) 4- شرح الصحيفة السجادية؛ رازی، محمد سلیم (-11) 5- رياض العابدين في شرح صحيفة سيد الساجدین؛ هرندی، بدیع الزمان بن ابی اسحاق (-11) 6- حاشية الصحيفة السجادية؛ بصری، احمد بن عبدالرضا (-11) 7- حديقه قطب شاهی = ترجمه صحیفه سجادیه؛ بسطامی، علی بن طیفور (-11) 8- ملحقات الصحيفة السجادية؛ صوفی قزوینی، محمد بن مظفر (-11) 9- شرح الصحيفة السجادية؛ محمد صادق بن زین العابدین (-11) 10- حدائق الصالحين = الحديقة الهلالية = شرح صحيفه سجاديه؛ شیخ بهائی، محمد بن حسین (953-1030) 11- حدائق الصالحين = الحديقة التحميدية = شرح صحیفه سجادیه؛ شیخ بهائی، محمد بن حسین (953-1030) 12- حاشية الصحيفة السجادية = شرح الصحيفة السجادية؛ میرداماد، محمد باقر بن محمد (-1041) 13- رياض المؤمنين و حدائق المتقين و فقه الصالحين؛ مجلسی، محمد تقی بن مقصود علی (1070-1003) 14- شرح الصحيفة السجادية؛ مجلسی، محمد تقی بن مقصود علی (1070-1003) 15- طريق رواية الصحيفة السجادية؛ مجلسی، محمد تقی بن مقصود علی (1070-1003) 16- الصحيفة السجادية (ترجمه) = شرح صحیفه سجادیه؛ روغنی قزوینی، محمد صالح بن محمد باقر (-1075) 17- شرح الصحيفة السجادية؛ روغنی قزوینی، محمد صالح بن محمد باقر (-1075) 18- التحفة الرضوية في شرح الصحيفة السجادية (منتخب)؛ کاشف یزدی، قاضی بن كاشف الدین محمد (-1075) 19- التحفة الرضوية فی شرح الصحيفة السجادية؛ کاشف یزدی، قاضی بن كاشف الدین محمد (-1075) 20- شرح الصحيفة السجادية = تعليقة على صحيفة الكاملة السجادية؛ فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضی (1006-1091) 21- شرح صحیفه سجادیه؛ شریف لاهیجی، قطب الدین محمد بن علی (-1097) 22- الصحيفة السجادية (ترجمه)؛ محقق خوانساری، حسین بن محمد (1099-1016) 23- حاشية الصحيفة السجادية؛ احمد بن مولانا افضل (-12) 24- حواشی ملحقات الصحيفة السجادية؛ احمد بن مولانا افضل (-12) 25- المواهب الشريفة في شرح دعاء التوبة من الصحيفة؛ میرزا محمد محسن بن عبداللطیف (-12) 26- شرح صحیفه سجادیه؛ طبیب دزفولی، علی بن مرتضی (-12) 27- شرح الصحيفة السجادية؛ محمد مؤمن بن علی نقی (-12) 28- شرح الصحيفة السجادية؛ حسینی قزوینی، محمد بن محمد صادق (-12) 29- شرح الصحيفة السجادية؛ مرعشی، قوام الدین بن نصیرالدین (-12) 30- حدائق الصالحین؛ کاشانی، غلامرضا بن عبد العظیم (-12) 31- شرح الصحيفة السجادية؛ عبدالباقی بن محمد حسین (-12) 32- حل لغات الصحيفة الكاملة السجادية؛ منجم، محمد باقر بن محمد شفیع (-12) 33- شفاء الصدور فی شرح الزبور؛ موسوی شهرستانی، عبدالرحیم بن محمد (-12) 34- شرح صحیفه سجادیه؛ موسوی شهرستانی، عبدالرحیم بن محمد (-12) 35- شرح الصحيفة السجادية؛ عاملی، علی بن محمد (1013-1104) 36- شرح الصحيفة السجادية؛ عاملی، علی بن زین الدین (-1104) 37- شرح الصحيفة السجادية؛ قمی مشهدی، محمد بن محمد رضا (-1107) 38- ملحقات الصحيفة السجادية؛ مجلسی، محمد باقر بن محمد تقی (1037-1110) 39- الفرائد الطريفة فی شرح الصحيفة = الفوائد الطريفة فی شرح الصحيفة؛ مجلسی، محمد باقر بن محمد تقی (1037-1110) 40- ملحقات صحیفه سجادیه (ترجمه)؛ مجلسی، محمد باقر بن محمد تقی (1037-1110) 41- شرح الصحيفة السجادية؛ مرعشی، نصیرالدین بن جمال الدین (-1110) 42- شرح الصحيفة السجادية؛ جزایری، نعمة الله بن عبدالله (1050-1112) 43- نور الانوار فی شرح كلام خير الاخيار(الابرار)؛ جزایری، نعمة الله بن عبدالله (1050-1112) 44- رياض السالكين فی شرح صحيفة سيد الساجدين (سید العابدين)؛ مدنی، علی خان بن احمد (1052-1118) 45- شرح الصحيفة السجادية = تلخيص رياض السالكين؛ مدنی، علی خان بن احمد (1052-1118) 46- شرح الصحيفة السجادية؛ لنبانی، حسین بن حسن (-1129) 47- شرح الصحيفة السجادية؛ حسینی نائینی، محمد بن محمد باقر (1080-1140) 48- رياض العارفين فی شرح صحيفة سيد الساجدين؛ دارابی، شاه محمد بن محمد (1027-1147) 49- شرح صحیفه سجادیه؛ حسینی، هدایت الله (-13) 50- لوامع الانوار العرشية فی شرح الصحيفة السجادية؛ ملاباشی شیرازی، محمد باقر بن محمد (-1240) 51- آمال العارفین فی شرح صحیفة سید الساجدین؛ برغانی قزوینی، عبدالوهاب بن محمد صالح (-1250) 52- كلمات مخزونه = شرح الصحيفة السجادية؛ میانجی، علی محمد بن محمد حسن (-14) 53- رياض السالكين (منتخب)؛ کنتوری، حامد حسین بن محمد قلی (1246-1306) 54- شرح صحیفه سجادیه؛ مدرس چهاردهی، محمد علی بن محمد نصیر (1252-1334) 55- تبیان اللغة؛ مدرس چهاردهی، محمد علی بن محمد نصیر (1252-1334) 56- شرح صحیفه سجادیه؛ طواری یزدی، عباس بن محمد (-15) 57- الصحيفة السجادية (ترجمه و شرح)؛ شیرازی، محمد 58- شرح الصحيفة السجادية؛ حسینی اصفهانی، عبدالله بن علی 59- مواهب غیبیه؛ محمد علی بن قوام الدین محمد حسین 60- شرح صحیفه سجادیه میرهاشم 61- حاشية الصحيفة السجادية 62- شرح الصحيفة السجادية (14) عنوان) 63- شرح دعائی از صحیفه سجادیه 64- شرح صحیفه سجادیه (5) عنوان) 65- الصحيفة السجادية (ترجمه) (36) عنوان) 66- ملحقات الصحيفة السجادية (3) عنوان)