صحاح العجم

● صحاح العجم = صحاح عجمیه = صحاح العجمية / لغت / عربی، فارسی sahāh-e ‘ajam = sahāh-e ‘ajamīye = sahāh-ol a‘jamīye هندوشاه بن سنجر، - 730؟ قمری hendū-šāh ebn-e sanjar (- 1330) فرهنگی است که واژه‌های فارسی را به عربی تفسیر و بیان می‌کند سپس کسی معنی ترکی هر واژه فارسی را نیز افزوده است. کتاب به ترتیب حروف است. حرف آخر «باب» (بزرگ بخش) و حرف آغاز «فصل» (کوچک بخش) نهاده شده است. این کتاب در دو بخش است بخش یکم در اسمها و بخش دوم در افعال و هر یک از آنها به ترتیب حروف. مؤلف در بزرگ بخش حرف آخر واژه را به ترتیب (الف تا ی) مرتب کرده و هر یک را به ترتیب حرف آغازین، به کوچک بخش‌ها تقسیم نموده است. او حروف ویژه فارسی را که در بخش همانند عربی آن گنجانیده، با صفت «الفارسی» مشخص می‌نماید؛ پس «پ» را الباء الفارسی و «چ» را الجیم الفارسی، «ژ» را الزاء الفارسی «گ» را الکاف الفارسی می‌خواند، از دو حرف «ف» و «خو» که در دستور اللغه نطنزی (در قرن پنجم)، پنجمین و ششمین حرف ویژه فارسی به شمار آمده در این کتاب خبری نیست. پس از پایان دو بخش کتاب، زیر عنوان «تتمة فیها القواعد» قواعد دستور زبان فارسی را درباره انواع زمان ماضی و مضارع و هر یک از آنها معلوم و مجهول را دارد. او درباره فعل «است» می‌گوید: گاهی تای است در تلفظ حذف شود و گاهی همه سه حرف آن می‌افتد و کسره پایانین واژه معنی آن را می‌رساند مانند «این دیگر» به جای «این دیگر است». جای تذکر است که این قاعده در زبان فرانسه نیز تا امروز اجرا می‌شود. او درباره «اند» ضمیر فاعلی جمع می‌گوید: حذف دال جایز است. او از افعال با دو ریشه نیز سخن گفته است: شناختن = شناسیدن، فروختن = فروشیدن و آن را سماعی می‌داند نه قیاسی. او درباره مضارع می‌گوید: هرگاه «می» بر سر آن آید معنی حال کنونی دهد و هرگاه «ب» بر آن در آید معنی آینده می‌دهد و هرگاه «ب» بر سر فعل مضارع درآید که نخستین حرف آن مضموم باشد «ب» نیز مضموم خواهد بود مانند بکند و گرنه مکسور خواهد بود. نیز می‌گوید: در جایی که حرف اول مضارع همزه باشد و «ب» و «ن» و «م» حرف نفی بر سر آن نهیم همزه تبدیل به یای دو نقطه شود مانند: افتد، بیفتد، میفتد و نیفتد. (علینقی منزوی) چلبی از صحاح العجم هندوشاه بن سنجر که به ترتیب صحاح مرتب شده یاد کرده که کاملاً با رساله حاضر منطبق است و همچنین از صحاح عجمیه به فارسی از آن مولانا محمد بن پیر علی معروف به پیر گلی (929-981) یاد کرده ولیکن چلبی آغاز کتاب را مطابق آغاز رساله حاضر نشان می‌دهد و معلوم می‌شود صحاح العجم و صحاح عجمیه یک کتاب است نه دو کتاب. البته آنچه در نسخه‌ها دیده می‌شود این است که رساله عربی و فارسی و اکثراً با ترجمه ترکی است و تاریخ کتابت برخی نسخه‌ها (902 و 919 و 913) انتساب آن به پیرکلی را منتفی می‌کند. محتمل است که ترجمه ترکی لغات این اثر از پیرگلی باشد که بعدا بدان افزوده شده و اصل کتاب از هندوشاه باشد و ما نیز بر اساس همین احتمال همه نسخه‌ها را به او نسبت داده‌ایم و محتملاً مستند بسیاری از فهرست‌نگاران در نسبت این رساله به پیر گلی همان سخن چلبی است. آغاز: الحمدلله الذی الهمنا اللغات و العبارات و يسر جريانها على الألسنة و سائر الآت ... و بعد فلما رأيت اكثر الكتب المعتبرة ... مدونه باللغة الفارسية و كان اكثر راغبيها غير فارسي جمعت منها ... و جعلت الاسماء قسماً و الافعال و ما يتبعها قسماً آخر ... و سميته بالصحاح العجمية لكونه على اسلوب العربية ... القسم الاول باب الالف و فصله؛ «ای بار خدایا» هذا الاسلوب الفارسي في كل منادی بكلمة ای و بدونها تركت فی هذه الكلمة الترتيب المعهود ليكون الابتداء باسم الله تعالى. «از آن شما» يجوز صرف الالف الثاني مع الزاء و كذا فيما بعده، «از آن ما». «اژدرها» بالزاء الفارسی و يجوز بالجيم مقام الزاء ... فصل الباء: بابمعنی مع و يستعمل قليلاً بمعنى الى. پارسا، پاشا بالباء الفارسي فيهما ... چاپ: تصحیح، غلامحسین بیگدلی، تهران، مرکز نشر دانشگاهی، 1361 ش [دنا 43/7؛ الذریعة: 11/15 - 12؛ کشف الظنون: 1074/2]