شیخ و شوخ

● شیخ و شوخ = رویای صادقه / داستان / فارسی šeyx va šūx = rowyā-ye sādeqe ؟ میرزا آقا خان کرمانی، عبدالحسین، 1270 - 1314؟ قمری mīrzā āqā xān-e kermānī, ‘abd-ol-hoseyn (1854 - 1897) ترجمه‌ای است از کتاب بهاسکرا چارچ دکنی که در هنگام سیاحت خود در تهران نوشته است. گفتگویی است انتقادی بین مردی از روحانی‌ها و شاگردان دارالفنون عصر ناصرالدین شاه قاجار، در این گفتار مرد روحانی به نام «شیخ» و شاگردان به نام «شوخ» نامیده شده است. در مورد نشست و برخاست مسلمانان با غیرمسلمانان و لزوم ارتباط این دو با استناد به آیه «یا ایها الناس اذا خلقناکم من ذکر و انثی» اشاره به علوم شرقی و مقایسه آن با علوم و صنایع جدید غربی برای بطلان دین اسلام انتقاد از اوضاع اجتماعی، اقتصادی، سیاسی نقض در خط ایرانی، عدم پیشرفت دولت و ملت ایران، جهل و بی سوادی وزیر حکیم، معلم و ... کتاب به احتمال زیاد مربوط به دوره قاجاریه است. کتاب‌هایی که سیاح پیشگفته نوشته است: 1. شیخ و شوخ، 2. مجلس فاتحة العلم، 3. تعبیر خوابی که امروز ایران می‌بیند، 4. در مذمت شعبده و چشم‌بندی که دلربای عوام است، 5. در حقیقت عهدنامه‌ها که نوشته شده است، 6. شیوع طایفه ضاله بابیه و حقیقت مذهب غالب ارکان دولت، 7. علومی که اسم آنها مانده و خود آنها از میان رفته، 8 ذکر رساله ناصر خسرو که در آتشکده منقول است، 9. در بی اعتباری کسب و دلال بازی و بدعت‌ها، 10. تفسیر الخناس الذی یوسوس فی صدور الناس و بیان حالت معلمین وملا باشی‌ها و فلان سادات‌ها، 11. در فسق‌ها و هرزگی‌ها و بدعت‌ها که در این چند سال پیدا شده، 12. خیالات (دخلیات ؟) اکراد و الوار موسوم به نعوذ بالله من غضب الجبار. معلوم نیست مترجم آن کیست ولی برخی آن را به میرزا آقا خان کرمانی نسبت داده‌اند. آغاز: ای کریمی که از خانه غیب ×× گبر و ترسا وظیفه خور داری ... لب استخر نشسته حالتی دارم درشکه امین حضور پیدا شد از روی کت برخواسته رسم انسانیت بجا آوردم ... چاپ: تهران، به کوشش احمد مجاهد، 1373ش، انتشارات روزنه [دنا 1278/6 (11 نسخه)؛ نسخه‌های منزوی 1640]