شمس الحساب الفخری

● شمس الحساب الفخری / ریاضیات / فارسی šams-ul ḥisāb-il faxrī خنجی صمکانی، عمر بن عبدالعزیز، ق8 قمری xunjī semkānī, ‘omar ebn-e ‘abd-ol-‘azīz (- 14c) مؤلف در دیباچه بلند کتاب، تاریخی نیاورده است و از انقلابی که در فارس رخ داده، یاد می‌کند و پادشاهی را می‌ستاید که جای نام او را سفید گذارده تا گویا بعداً به زر نوشته شود. از نامی که به کتاب داده است، چنین برمی‌آید که گویا «فخرالدین» یا «فخرالدوله» لقب داشته است. در صفحه عنوان کسی با خط تعلیق از نگارنده خواهش دریافت کتاب را کرده است و تاریخ 763ق از این یادداشت به دست می‌آید. هر چند این تاریخ را 963 نیز می‌توان خواند، ولی کهنگی کاغذ و شیوه خط همان تاریخ مقدم را تأیید می‌کند. دانش پژوه این نسخه را دیده و در مجله راهنمای کتاب (ص 815) بدان اشاره کرده، ولی تاریخ را 963ق ذکر کرده است. در دیباچه بلند آن سروده‌هایی با نشانه «لمؤلفه» دارد از فراز و نشیب زندگانی خود یاد می‌کند و می‌گوید: مولد و منشأ من خنج است و پدرم از صمکان فارس ... به سفر پرداختم. آنگاه با دلی پاک و نیت صافی روی به خدمت آوردم ... تا به میامن اخلاص و خدمتکاری در حساب و سیاق ابواب رزق و دولت بر من گشاده شد و تنعمی که ملوک و اکابر را ممکن بود، میسر گشت، اگر چه دوامی نداشت. انقلابی در مملکت فارس پیدا شد. اکثر ملوک و اکابر فارس بلکه مجموع معاریف از اوج یسار به حضیض اعسار افتادند و این ضعیف نیز مبتلا ماند، تا به فضل واجب و عنایت مخدوم، شهریار اسلام ... خسرو ملک ستان دادگر گیتی دار ×× شاه عالی نسب عالم نیکو کردار / آن فریدون فر خسرو صفت کسری رای ×× آن سکندر دل جم طلعت دارا دیدار [جای نام سفید]، عاقبت به خیر گردید ... و به شکرانه به اسم آن حضرت مختصری ترتیب کردم در علم ضرب و قسمت و حساب و سیاق که نظام امور مملکت بدان است و شمس الحساب الفخری نام کرده شد (چکیده 7 صفحه). سپس عنوان «آغاز کتاب» دارد که در اینجا از دانشمندان روزگار خود نام می‌برد: نظام الملة و الدین ابو علی، شیخ شهداد (یا شهدار) بن شیخ عزالدین عبدالرحمان خنجی از اولاد مخدوم شیخ الشیوخ قطب الاولیاء شیخ رکن الدین دانیال که مؤلف به وی اجازه نقل این کتاب را می‌دهد. مؤلف از اهمیت علم حساب سخن می‌گوید و سپس به شرایط دبیری می‌پردازد. کتاب مشتمل است بر دو «مقاله» و «خاتمه»ای و هر مقاله‌ای از آن بر چند «وجه» و هر وجهی بر چند «قسم» و هر قسمی بر چند «نوع» و هر نوع بر چند «فصل» و چند «باب»: مقاله 1. مسائل ضرب و قسمت و مسائلی چند در انواع معاملات و نوادر حساب، در دو وجه: وجه یکم، در علم ضرب و قسمت و جبر و مقابله، در هفت قسم: 1) معرفت رسوم حساب هندسه و موازین آن، در پنج نوع: نوع یکم، در بیان صورت حساب هندسه و بیان مقادیر آن و باب‌ها و فصل‌ها؛ وجه دوم در انواع معاملات و محاسبات در هجده قسم: 1) انواع معاملات، در هفده نوع، 2) اجارات و غلات در دو باب، ... 4) عشور و زکات، در چند نوع، 5) سیر فنجان، ... 7) قسمات دینار، 8) زراعت و خرمن و حصه دیوان و بازیاری، ... 12) بیرون آوردن مساحت بلندی هر شیء، ... 14) مسائل متفرقه، در سه نوع ...؛ مقاله 2. علم سیاق و انواع و اقسام آن؛ خاتمه، در کلمات حکمت و طبیعی که دانستن آن زیادت عقل و خرد خواهد بود (نسخه در دست مقاله دوم و خاتمه را ندارد). (احمد منزوی) آغاز: بسمله. شکر و حمد بی حد و سپاس بی عد ملکی را که بحر حکمتش بی پایان و خزاین رحمتش فراوان و عفو و کرمش در حق مجرمان ... [دنا 1225/6؛ فهرستواره منزوی 2705/4]