شمس الآفاق فی علم الحروف و الاوفاق

● شمس الآفاق فی علم الحروف و الاوفاق / علوم غریبه / عربی šams-ul āfāq fī ‘ilm-il ḥurūf wa-l awfāq بسطامی، عبدالرحمن بن محمد، - 858 قمری bastāmī, ‘abd-or-rahmān ebn-e mohammad (- 1454) تاریخ تألیف: 826ق کتابی است مفصل در علم حرف، دارای پنج «فصل» و مؤلف هر فصل را تکمله فصل پیشین قرار داده و برای آن خطبه، دیباچه و نامی مستقل می‌آورد، به همین دلیل گاه برخی از فصل‌های آن را کتاب‌های دیگر پنداشتند با نسبت به همین مؤلف و یا به «بونی» چنانچه «بحر الوقوف فی علم الأوفاق» (فصل چهارم شمس الآفاق) و «هدایة القاصدین» (فصل سوم) را «حاج خلیفه» و «بروکلمان» کتابی مستقل و از «بونی» می‌پندارند. عناوین فصل‌ها از این قرار است: 1. الکنز الباهر و النجم الزاهر (مؤلف در دیباچه فصل دوم به نام این فصل اشاره دارد)؛ 2. درة الآفاق فی أسرار الحروف و الأوفاق (مؤلف در دیباچه فصل سوم به نام این فصل اشاره کرده است)؛ 3. هدایة القاصدین و نهایة الواصلین؛ 4. بحر الوقوف فی علم الأوفاق و الحروف؛ 5. الحدیقة الزهرة یا الحدیقة الزاهرة. بسطامی در مقدمه شمس الآفاق از کتاب‌های بسیار در علم حروف و از چند تن از علماء این فن یاد می‌کند همچنین در سراسر کتاب خاصه در فصل پنجم که از جمعی از متقدمان ایرانی و یونانی و پاره‌ای از آثار آنان نیز نام می‌برد. وی می‌گوید: «در تألیف این کتاب از کتاب‌های: شمس المعارف، الوشی المصون، سر مکتوم و فیض مختوم، العقد المنظوم، قبس الانوار، لطائف الاشارات فی اسرار الحروف العاليات، اللمعه النورانيه فی الاوراد الربانيه، تيسير المطالب و تسخير المآرب، كيفية الاتفاق فی ترکیب الاوفاق، استفاده بردم و خود نیز تحقیقات و توضیحاتی بر آن افزودم». علاوه بر کتاب‌های یاد شده و نیز کتاب لوامع انوار القلوب و کتاب شمس الواصلین و انس السائرین که از تألیفات خود اوست، از این کتاب‌ها نیز یاد می‌کند: شمس مطالع القلوب، نور انوار القلوب، كعبة الاسرار، عرفات الانوار، السر الخفى، سجنجل الارواح، الوشی المصون و اللؤلؤ المكنون فی معرفة علم الخط الذی بین الکاف و النون، السر الخفى فى العلم العالی، قاف الانوار طلسم الاشباح، لطائف الاسماء فی اشارات المسمى، السر الباهر، نیل الاشراق فی علم الاوفاق، كنز الالواح فی سر الافراح، اللطائف الخفيه و الاسرار العیسویه، الدر المنظوم فی السر المكتوم، اسرار الانوار، تنزیل الارواح، النسمات الفائحه فی اسرار الفاتحه، فک الرموز السريانيه، العقد المنظوم، سلاسل الانوار فی نتایج الادکار، اللطائف الابجدية فی الاسرار الاحمديه، الكنز الباهر فی شرح حروف الملک الطاهر، سواطع الانوار فی لوامع الاسرار، هداية القاصدين، مشرق الانوار فی مغرب الاسرار. و نیز از این کتاب‌ها: شرح غزالی بر لوح وفق تالیس، ارجوزه از محمد غزالی در خواص غریب لوح اعداد وفق، شرح ارجوزه غزالی به نام مستوجبة المحامد فی شرح خاتم ابی حامد (لبعض الاكابر)، المسالک و الممالک ابو عبدالله البکری، الرسالة المرضيه فی شرح دعاء الشاذليه للشيخ داود الشاذلی، الوشی المصون، العقد المنظوم، قبس الانوار، لطائف الاشارات فی اسرار الحروف العلويات، اللمعه النورانيه فی الاوراد الربانيه، تيسير المطالب و تسخير المآرب، كيفية الاتفاق فی ترکیب الاوفاق، الدر المنظوم فی السر الاعظم از کمال الدین بن طلحه (در شرح دائره شیخ محمد بن حسن اخمیمی)، قصیده محمد غزالی فی اسرار الفاتحه، کتاب در علم حروف از شبلی، تاریخ قدماء یونان. و کتاب ارثماطیقی از فیثاغورث. مؤلف (در مقدمه بحر الوقوف) از ابو عبدالله محمد الصافی و در سراسر کتاب نیز از این دانشمندان و کتاب‌ها یاد می‌کند: زین الدین کافی، الکیا، صاحب جامع الاسرار قبس الانوار، ابو العباس سبتی، ابو العباس اقلیشی (= تجیبی) مصباح الانوار، ابو الحسن شاذلی، شمس الافاق، تشکیل الانوار، كشف الاسرار الربانيه ابو الحكم بن برجان (- 627) قطب الدین اشبیلی، شهاب الدین سهروردی، شیخ کمال الدین بن طلحه النصیبی الشافعی، ابو عبدالله محمد بن حسن اخمیمی، ابو حامد محمد الطوسی الغزالی، ابو عبدالله محمد بن حنیف شیرازی، احمد بن سهل بن عطاء الآدمی، ابو علی الدقاق، حلاج، سهل بن عبدالله تستری و ابن العربی، الحكيم الترمذی، زین الدین کافی، افلاطون. (و در فصل 5): آصف بن برخیا بن شموئیل، سيد الحكماء بلیناس، الاسكندر ذو القرنين، اقلیدس، الحكيم لاذن، اسطوفانی، طفطیوس، هردوریس، هرذمیس، در هویاس، انباذ قلس، لقمان، جمشید، هرمس، تنكلوشا البابلی، اسقلینوس خادم هرمس، زردشت فارسی، اردشیر بن بابک واضع النرد، کیناش الروحانی من حكماء الهند واضع علم نیرجات در زمان ملک ادریاروس، کنکه از ملوک و حکماء هند. جالینوس و فیثاغورس، تالیس، افلاطون اخوان الصفاء، ذو النون مصری و شبلی، ابوالحسن خرقانی، ابو العباس مرشی، نام برده شده است. آغاز: الحمد لله الذى اطلع شمس اسرار الحروف من مطالع طوالع آفاق الظروف ... و قد رتبت هذا السر الفاخر ... علی مقدمه و بابين و خاتمه و سميته بحر الوقوف فی علم الاوفاق و الحروف ... و قد جعلناه تكملة لكتابنا المسمى بهداية القاصدين. [دنا 1224/6 (8 نسخه)؛ کشف الظنون 227/1 و 1061/2؛ هدایة العارفین 531/1] شرح و حواشی: 1- خزائن التدبير فی علم التكسير = ترجمه شمس الآفاق