الشفاء

● الشفاء / منطق، فلسفه / عربی aš-šifā’ ابن سینا، حسین بن عبدالله، 370؟ - 428 قمری ebn-e sīnā, hoseyn ebn-e ‘abd-ol-lāh (981 - 1038) کتاب «شفا» مهمترین و مشروح‌ترین آثار شیخ الرئیس ابوعلی سینا در فلسفه و نخستین کتابی است که در عالم اسلامی با این اسلوب و شرح و بسط در جمیع اقسام حکمت نظری تصنیف شده است و قسمت منطق آن مفصل‌ترین کتاب منطق صوری است. مقدمه‌ای که ابوعبید عبدالواحد جوزجانی بر آن نوشته است و رساله سرگذشت و مقدمه شیخ بر این کتاب و بر کتاب حكمة المشرقيه آن را تأیید می‌کند، روشن می‌سازد که شیخ این کتاب را با چه نظر و به چه منظور و چگونه ساخته است. قول مشهور چنین است که شیخ در این کتاب کاملاً تبعیت از آراء مشائین کرده است لکن با این که قصد همراهی با ایشان را داشته است عنداللزوم به مفارقت از ایشان تن در داده است و مطالعه کتاب تهافت التهافت ابن رشد مواضع این جدایی را تا اندازه‌ای معلوم می‌سازد و نیز در قسمت طبیعیات از کتاب شفاء دیده می‌شود که شیخ همواره از مشاهدات و مسموعات خود برای توضیح مطالب استفاده کرده است. عبارتی که در آخر مقدمه کتاب شفا آمده است به‌خوبی آشکار می‌کند که تبعیت شیخ از مشائین به چه نظر و تا چه اندازه بوده است و چگونه شیخ در عین نقل اقوال این دسته از حکما از تعصب ورزیدن نسبت به آراء ایشان احتراز داشت است و با کمال احترامی که به افضل سلف ایشان فیلسوف بزرگوار یونان ارسطاطالیس می‌نهاده، جانب حق را همواره نگاه می‌داشته است. کتاب شفاء همواره مأخذ و مرجع حکمای بعد و منبع اطلاع برای صاحب نظر و متن جامع برای طلاب فلسفه قرار گرفته و اقوال شیخ در آن، سند و حجت برای اصحاب بحث بوده است و منتقدان فلسفه یونان و معترضان بر آن مانند ابوحامد محمد بن محمد بن محمد غزالی و امام فخرالدین محمد بن عمر رازی و عبدالکریم شهرستانی آن کتاب را معتبرترین کتب مصنفه در باب این فلسفه به شمار می‌آورده‌اند. امروزه نیز کتاب شفاء معتمدترین راهنما برای کسانی است که خواستار آگاهی به چگونگی فلسفه در دنیای اسلامی باشند. کتاب «شفا» شامل چهار «جمله» است: 1. منطق؛ 2. طبیعیات؛ 3. تعلیمیات (هندسه، هیأت، ارثماطیقی، موسیقی)؛ 4. الهیات. شیخ این چهار جمله را از حیث تاریخ به ترتیب فوق تصنیف نکرده است و چنان که جوزجانی، هم در مقدمه کتاب شفاء و هم در رساله سرگذشت متذکر شده است، شیخ ابتداء در هنگام وزارت شمس الدوله بیست ورقی از طبیعیات نوشته بوده است و سپس بعد از فوت شمس الدوله (سال 412) و هنگام اختفاء در خانه ابی غالب العطار در مدت بیست روز بدون مراجعه به کتابی، بقیه طبیعیات (غیر از کتاب حیوان و نبات) و تمام الهیات را تصنیف کرده است، و همین دسترسی نداشتن به منابع شاید علت اختصار این دو قسمت نسبت به قسمت منطق آن است. بعد از خلاصی از قلعه فردجان در خانه علوی (سال 414) به ساختن قسمت منطق که در خانه ابی غالب بدان شروع کرده بود، پرداخته است و در اصفهان از اتمام آن و تصنیف کتاب‌های حیوان و نبات فراغت یافته است. اما قسمت تعلیمیات را قبلاً ساخته بوده است و بعداً به شفا اضافه کرده است. ظاهراً قول جوزجانی که در چند سطر مانده به آخر مقدمه‌ای که در صدر کتاب شفا جای داده است، آمده مشعر بر این که سن شیخ هنگام فراغت از اتمام تصنیف کتاب شفا چهل سال بوده است، خالی از مسامحه نیست زیرا شیخ پس از استیلای علاءالدوله بر همدان و منهزم شدن تاج الملک و برگشتن علاء الدوله به اصفهان و معاودت شیخ در مصاحبت تاج الملک از قلعه فردجان به همدان و چندی اقامت در آنجا، به اصفهان رفته است و استیلای علاء الدوله بر همدان را ابن اثیر از وقایع سال 414 هجری ثبت کرده است و سن شیخ در آن سال بالغ بر چهل و چهار بوده است. (اردلان) فهرست تفصیلی مطالب کتاب بدین ترتیب است: جمله 1. منطق، در نه «فن»؛ جمله 2. طبیعیات، در هشت «فن»: 1) السماع الطبیعی، چهار مقاله، 2) السماء و العالم، یک مقاله، در ده فصل، 3) الکون و الفساد، یک مقاله، در پانزده فصل، 4) الفعال و الانفعالات، دو مقاله، 5) الآثار علویه، دو مقاله، 6) النظر فی الامور النباتات و الحیوانات، چهار مقاله، 7) النبات، یک مقاله، 8) طبایع الحیوان؛ جمله 3. ریاضی؛ جمله 4. الهیات یا فلسفه اولی، در ده مقاله: 1) موضوع الهیات، در هشت فصل، 2) جوهر، در چهار فصل، 3) مقولات نه گانه، در ده فصل، 4) تقدم و تأخر، در سه فصل، 5) کلیات، در نه فصل، 6) علت و معلول، در پنج فصل، 7) شخصیت و وحدت، در سه فصل، 8) نهایت و بی نهایت، در هفت فصل، 9) نخستین محرک، در ده فصل، 10) آغاز و انجام، الهام، خواب. چاپ: مشار عربی، ص573؛ الشفاء (البرهان) قاهرة، 1954م، مكتبة النهضة، نشره عبدالرحمن بدوی؛ قاهرة، مع تحقیق ابوالعلاء عفیفی، وزارة التربية، 1956م؛ الشفاء (الرياضيات، جوامع علم الموسيقى) قاهرة، وزارة التربية، 1956م، نشره: زکریا یوسف؛ الشفاء (السفسطة) قاهرة، وزارة التربية، 1958م، نشره: احمد فؤاد الاهوائی؛ الشفاء (الخطابة) قاهرة، وزارة التربية، 1954م، نشره: محمد سلیم سالم؛ تهران، سنگی، بی ناشر، بدون تاریخ، رحلی، 105ص؛ طهران، 1305ق، (صص 266-554)+ ... [دنا 1192/6-1202 (291 نسخه)؛ الذریعة 201/14؛ کشف الظنون 1055/2؛ ریحانة الادب 585/7؛ فهرست مصنفات ابن سینا تألیف دکتر مهدوی ص 125-174؛ مؤلفات ابن سینا تألیف قنواتی ص 29-79 سرکیس معجم 130/1؛ مشار، عربی 573 «الشفاء»] شرح و حواشی: 1- دیباجة الشفا؛ جوزجانی، عبدالواحد بن محمد (-438) 2- الشفاء (مختصر) = تلخیص الشفاء؛ خسروشاهی، عبدالحمید بن عیسی (580-652) 3- کشف الخفا من کتاب الشفا؛ علامه حلی، حسن بن یوسف (648-726) 4- شفاء القلوب = حاشیة الشفاء = التعلیقات؛ دشتکی شیرازی، منصور بن صدرالدین محمد (-948) 5- تعدیل المیزان؛ دشتکی شیرازی، منصور بن صدرالدین محمد (-948) 6- معیار الافکار = معیار العرفان؛ دشتکی شیرازی، منصور بن صدرالدین محمد (-948) 7- حاشیة الشفاء؛ میرزا جان باغنوی، حبیب الله (-994) 8- حاشیة الشفاء = شرح الشفاء؛ صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (979-1050) 9- التعلیقة؛ علوی عاملی، احمد بن زین العابدین (-1054) 10- مفتاح الشفاء و العروة الوثقی = حاشیة الشفا؛ علوی عاملی، احمد بن زین العابدین (-1054) 11- حاشیة الشفاء؛ محقق سبزواری، محمد باقر بن محمد مؤمن (1017-1090) 12- حاشیة الشفاء؛ حسینی قزوینی، محمد معصوم بن فصیح الحق (-1091) 13- حاشیة الشفاء؛ شیروانی، محمد بن حسن (1033-1098) 14- حاشیة الشفاء؛ محقق خوانساری، حسین بن محمد (1016-1099) 15- حاشیة الشفاء الثانیة؛ محقق خوانساری، حسین بن محمد (1016-1099) 16- حاشیة الشفاء؛ حسنی حسینی، حمزه بن محمد (-11) 17- الهیات شفا (ترجمه)؛ حسینی عریضی، علی بن محمد (-11) 18- حاشیة الشفاء؛ رضوی، محمد (-11) 19- حاشیة الشفاء؛ اولیاء، محمد یوسف (-11) 20- حاشیة الشفاء؛ خاتون آبادی، اسماعیل بن محمد باقر (1031-1116) 21- ابطال کون الحركة فردا سیالا = حاشیة الشفا = الحركة فی المقولة؛ تنکابنی، محمد بن عبدالفتاح (1040-1124) 22- حاشیة الشفاء = حاشیه بر طبیعیات شفا؛ آقا جمال خوانساری، محمد بن حسین (-1125) 23- شرح الشفاء (الالهیات)؛ نراقی، مهدی بن ابی ذر (1128-1209) 24- حاشیة الشفاء؛ خاتون آبادی اصفهانی، محمد حسین بن عبدالباقی (1162-1233) 25- نور العرفاء فی شرح الهیات الشفاء؛ حسینی اصفهانی، عبدالعظیم بن علیرضا (-13) 26- حاشیة الشفاء؛ جلوه، ابوالحسن بن محمد (1238-1314) 27- حاشیة الشفاء؛ مدرس، حسن (1249-1316) 28- حاشیة الشفاء = شرح الشفاء؛ رضوی، محمد جمال 29- الشفاء (مختصر) = تلخیص الشفاء؛ اشکی، بهمن 30- شفا (منتخب ...) 31- فهرست الشفاء 32- حواشی الشفا 33- حاشیة الشفاء (8 عنوان) 34- الشفاء (ترجمه منطق)