شطرنجیه

● شطرنجیه / متفرقه / فارسی šatranjīyye فرصت شیرازی، محمد نصیر بن جعفر، 1271 - 1339 قمری forsat-e šīrāzī, mohammad nasīr ebn-e ja'far (1855 - 1921) اهدا به: ناصر الدین شاه (1264-1313ق) تاریخ تألیف: 23 شوال 1291ق دارای یک «مقدمه» و دو «باب» و «خاتمه»: مقدمه دارای پنج «فصل»: 1) بیان حرمت قمار، 2) بعضی از فواید شطرنج، 3) واژه شطرنج و نام‌های دیگر آن به عربی و فارسی، 4) وجه تسمیه شطرنج، 5) نام مخترع شطرنج و تاریخچه اختراع آن؛ باب 1. بیان صفحه شطرنج و دستور رسم خانه‌های آن؛ باب 2. در چهار «فصل»: 1) عدد مهره‌ها و نام‌های هر یک، 2) جای هر یک از مهره‌ها در آغاز بازی، 3) حرکت مهره‌ها، 4) فایده شطرنج در علم اعداد و پاره‌ای از اصطلاحات علم عدد؛ خاتمه دارای سه «فصل»: 1) آغاز و انجام بازی شطرنج، 2) شرایط بازی، 3) تنبیه در مسائل متفرقه بازی شطرنج. در باب دوم (در فصل اول) اشعاری از امرء القیس، منوچهری و دیگران به عربی و فارسی در باب اسب آورده و در فصل 2 قصیده‌ای بلند در شطرنج دارد که به نام شاهزاده حسام السلطنه حکمران فارس سروده است. مؤلف (فرصت الدوله) در مقدمه به استناد پاره‌ای از اخبار و سخن عده‌ای از فقهاء بازی شطرنج را بدون برد و باخت جایز می‌شمارد. (حائری) آغاز: بسمله حمد نامحدود و سپاس نامعدود حکیمی را سزاست که شاهان روزگار از روی عجز و انکسار رخ به درگاهش نهاده اند ... اما بعد گوید فارس میدان سخن سازی به بهجت ابن بهجت فرصت شیرازی که روزی در محفل یکی از ارباب دانش ... جمعی از اهل حال ... شطرنج می‌باختند ... [دنا 1188/6]