شرح المقالة العاشرة من اصول اقلیدس

● شرح المقالة العاشرة من اصول اقلیدس / ریاضیات / عربی š.-ul-maqālat-il-‘āšira men usūl-i uqlīdis نراقی، ابوتراب بن احمد، ق13 قمری narāqī, abū-torāb ebn-e ahmad (- 19c) وابسته به: تحریر اصول اقلیدس = تحریر اصول الهندسة و الحساب = تحریر اقلیدس؛ نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد (597-672) از ابوتراب بن احمد نراقی است. او می‌گوید پیش از من تنها ابوجعفر خازن و یکی از دانشمندان اهواز به شرح این کتاب پرداختند و نسخه این دو شرح در دفتری کهن و پر غلط به دست من افتاد و آنان نیز تنها به اقسام خطوط مرکب پرداخته و درباره منفصلات به کوتاهی سخن گفته‌اند. عنوان‌های این کتاب «فصل، فصل» می‌باشد. در نسخه زیر لقب نراقی به مؤلف داده شده است. این شرح با روش و صورت شروح معمول نیست و خود دارای چندین فصل و مجموع کتاب چهار بخش است (مؤلف خود به این تقسیم اشارت نکرده است): بخش 1. تحقیق در موضوع مقاله دهم اصول هندسه اقلیدس (مقادیر و خطوط و سطوح اجسام) است و در فصل‌های این بخش از دیگر مقالات کتاب اصول نیز به مناسبت یاد می‌کند؛ بخش 2. تحقیق و شرح برخی از اشکال است تا شکل لح و به گفته خود او: «بمنزله حاشیه است بر آنها». این بخش یک فصل است و در آغاز آن می‌گوید: «نذکر فصلا نورد فیه ما یجری مجری التعلیق منا علی متون اشکال المقاله لفاقة فی جملة منها الی البیان و تابی معانی کثیر منها عن المبادرة الی الاذهان»؛ بخش 3. توضیح و شرح سخنان اقلیدس در مقدمه و شرح مقاصد او است در شکل‌های این مقاله به صورت خلاصه و اختصار. این بخش نیز خود یک فصل است و مؤلف در آغاز آن می‌گوید: «هنا نضع فصلا نذکر جملة ما یذکره اقلیدس فی معانی هذه المقاله علی سبیل القول الکلی»؛ بخش 4. در استدراکات مؤلف و نیز نکته‌هایی است که اقلیدس یا دیگر شارحان اصول اقلیدس از آن غفلت ورزیده و یاد نکرده‌اند. این بخش دارای چهار «فصل» است و او در آغاز فصل اول از این بخش می‌گوید: «اذ قد یسر الله بیان ما یذکره اقلیدس فی هذه المقاله اتینا علی جملة معانی مالم یذکره هو و شارحوا کلامه». مؤلف در دیباچه می‌گوید: «اقلیدس در این مقاله سخن به اختصار گفته و لذا جمعی از قدماء ارباب صناعت به توضیح مقاصد او پرداخته‌اند و از جمله شروح آن دو گفتار است از ابوجعفر خازن و اهوازی. و نسخه‌ای کهن از این دو بدست من افتاده اما این دو گفتار علاوه بر اینکه تحریفات فراوان از نساخ دارد و جز در اقسام خطهای مرکب، در دیگر مباحث به غایت اجمال دارد و در اجمال و ابهام از اصل جدایی ندارد». از خواجه نصیر و تحریر او در این کتاب نام نمی‌برد جز در یکی از فصول بخش اول که چند سطر از سخن «محرر تحریر» را در ذیل شکل 82 نقل می‌کند. (عبدالحسین حائری) آغاز: الحمدلله حق تحمیده ... و بعد فان العبد الشائق الی اقتناء ذخائر الاسرار الخفیه ابوتراب بن احمد ... یقول ان المقالة العاشره من کتاب اصول اقلیدس الصوری قد اشتملت علی معانی بدیعه. انجام: و اذیسر الله ... لنابیان المشکل من امر الخطوط و السطوح علی ما قصده اقلیدس فی هذه المقاله و اوضحنا سبیل مقاصده الابیه و فککنا عقداً قلما تحلها انامل الفکره و ابرزنا مقاصده المستوره فی حجب الانغلاق عن تحت سترة الاعضال فلنختم الکلام هنا حامدین لولی الحمد و الفضل مصلین ... علیهم اجمعین. [دنا 1082/6 (4 نسخه)]