شرح المشاعر

● شرح المشاعر / فلسفه / عربی š.-ul-mašāʻir دنبلی، محمد بن عبد الرزاق، ق13قمری donbalī, mohammad ebn-e ʻabd-or-razzāq ( - 19c) وابسته به: المشاعر صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (979-1050) تاریخ تألیف: 17 محرم 1242ق مرحوم تربیت این کتاب (ن ش: 1869) را در کتابخانه مجلس دیده و در دانشمندان از آن یاد کرده و آن را به اشتباه تألیف عبدالرزاق بیک (پدر مؤلف) دانسته است. ابن یوسف نیز عیناً گفته تربیت را تکرار کرده‌اند (فهرست مجلس، ج 3: ص 174). در الذریعه اصولاً یاد نشده است. مؤلف این شرح دیوانی نیز دارد (الذریعه 9: 585)، در جای دیگر از الذریعه (ج 11: 323) این دیوان از بهاء الدین محمد آقا فرزند عبدالرزاق بیک دانسته شده و مؤلف الذریعه نوشته‌اند وی: «فرزند عبدالرزاق بیک و صاحب دیوان است و دارای فرزندانی بوده از آن جمله حسینقلی آقا معاصر ریاضی طیب». دنبلی در دیباچه شرح مشاعر می‌گوید: «صدرالمتالهین در مشاعر برای رعایت اختصار، شرح و تفسیر مطالب را بدیگر مؤلفات خود مانند شواهد الربوبیه، اسفار و مبدأ و معاد مطالبی احالت کرده لذا من بر آن شدم که موارد مبهم و نیازمند به شرح و تفصیل را در این جا روشن سازم و تفسیر کنم تا مردم کوتاه همت این دوران از مراجعه به کتاب‌های مبسوط بی‌نیاز گرداند». تقریباً نیمی از این کتاب، شرح دیباچه مشاعر است و دنبلی صفحات بسیاری از حیوة النفس شیخ احمد احسائی و مفاتیح الغیب صدرا و ثمرة الفؤاد قطب الدین لاهیجی و رساله او در تحقیق عالم مثال عیناً نقل کرده و رساله اخیر را با دیباچه آورده است. یک جا نیز این بیت شعر را از خود آورده: «چند از خواب گران مرگ می‌پرسی مپرس ×× دیده عقل تو نشناسد رگ این خواب را»؛ در جای دیگر پس از نقل چند سطر از عبارات شیخ احمد احسائی در عقاید می‌گوید: «و ما ذکره الشیخ معتمدی و اعتقادی و دینی و ایمانی فاشهدوا بهذا الجانی الفانی محمد یا اخوانی یوم يقوم الاشهاد». دنبلی در پایان این شرح چند صفحه از مشاعر را عیناً نقل کرده و کتاب را پایان داده است. (عبدالحسین حائری) آغاز: الحمدلله رب العالمین و الصلوة و السلام علی نبیه و وصیه و آله و اولاده المطهرين و بعد لما كان هذا الفقير الحقير اقل الطلبه خادم الطلاب حاوی الاوراق محمد بن عبدالرزاق بن نجفقلی الدنبلی التبریزی فی اوان التحصیل ناظرا الى كتب الحكمة سيما بالامور العامه و الالهى شائقاً بمطالعة مطالبها كما هي. و كان مذاق صدرالمحققين و رئيس المدققين في مذاق القوم احلى و رؤس مسائله اجلى. و صدق مضامین فقراته فی الاشتهار كالشمس فى رابعه النهار ... فاردت امضاء النظر بكتابه المسمى بالمشاعر قال المصنف نحمدالله و نستعین بقوته ای بقدرته ... قوله و بكلمة عطف على قوله بقوته انجام: و اتصل اوله بآخر دائرة الوجود و انه مفيض الخير و الجود قد تمت الرسالة الشريفه المسماة بشرح المشاعر يوم الثلثا سبعه عشر من شهر محرم الحرام من شهور سنة اثنى و اربعون و ماتین بعد الالف من الهجرة في يد جانی الفانی (کذا) محمد بن عبدالرزاق بن نجفقلی الدنبلی التبریزی فی سنه 1242 [دنا 1059/6؛ الذریعه 985/9 و 1083 و 323/11؛ دانشمندان آذربایجان ص 353-357؛ فرهنگ سخنوران ص 557؛ تذكرة الدنابله نسخه خطی مجلس ش 230 موقت، ص 174-192]