شرح القانون

● شرح القانون = الموجز فی شرح القانون / طب / عربی š.-ul qānūn = al-mūjaz fī š.-il qānūn ابن نفیس، علی بن ابی الحزم، 607 - 687 قمری ebn-e nafīs, ‘alī ebn-e ab-el-hazm (1211 - 1289) وابسته به: القانون فی الطب؛ ابن سینا، حسین بن عبدالله (370- 428) شرح مفصل و دقیقی بر کتاب «القانون» ابن سینا است که به صورت «قال، الشرح» تنظیم شده است. شارح کتاب مفصلی بر کلیات قانون (کتاب اول از کتاب‌های قانون) دارد، مباحث این کتاب عبارت است: المقدمة فی ایقان العلم بهذ الفن (پنج مبحث)، جمله 1. العظام (سی فصل)؛ جمله 2. العضل (بیست و نه فصل)؛ جمله 3. العصب (شش فصل)؛ جمله 4. الورید و بسیاری فصل‌های مستقل. مؤلف کتاب دیگری در تلخیص قانون به نام «موجز القانون» دارد که خود مورد شرح و بسط برخی از جمله نفیس بن عوض کرمانی واقع شده است. ابن نفیس در دیباچه بخش کالبد شکافی قانون می‌گوید: اکنون می‌خواهم درباره گفتار شیخ رئیس در کالبدشکافی آنچه بتوانم کنجکاوی کنم و هر چه او در دفتر یکم و سوم در این باره گفته است یکجا فراهم آوردم تا آن را سر و سامانی باشد. من خود کالبدی نشکافتم چه دیدم که دین آن را نمی‌پسندد و دلسوزی و مهر نیز مرا از آن باز می‌داشت. این است که از گفته‌های گذشتگان که خود بدین کار پرداختند پیروی نمودم به‌ویژه جالینوس که نگارش‌هایش در کالبدشکافی از بهترین نوشته‌ها است که به ما رسید و جز در پاره‌ای از جاها که می‌دانم او درست سخن نگفت یا اینکه ترجمان‌ها بد ترجمه کردند من به گفته‌های دیگران ارجی ننهادم. در منافع اعضا و سود اندام‌ها خود جستجو و بررسی کردم و باکی نداشتم چیزی بگویم که پیشینیان جز آن گفته باشند. وی در اینجا از پنج چیز کاوش می‌کند: 1. گونه‌گون بودن اندام‌های جانوران؛ 2. قاعده‌ها و سود علمی و عملی کالبدشکافی برای پزشک؛ 3. اینکه باید هر یکی از اندام‌ها در دستگاه تن سودمند باشند. او در اینجا سخنان کسانی را می‌آورد که می‌گویند: «جهان پر است از ذره‌های جنبده و جسم از گرد شدن آنها خودبه‌خود پیدا می‌شود و هر کدام از جسم‌ها که سزاوار زندگی و پایندگی باشند خواهد ماند و زایش کرد و اگرنه تباه خواهد شد. درخت و استر و مردم ناگزیر نیستند چنین که هستند باشند و آفرینش را حکمت و غرضی نیست. شاید در این فضا جان‌های دیگری باشد بی‌پایان و در آنها گیاهان و جانورانی بریخت دیگر باشند که ما ندیده باشیم». ابن نفیس قرشی می‌گوید که جهان را خدایی است که کار بیهود نمی‌کند و او با بهترین روشی جهان را آفریده و ساخته است گرچه شاید آن را به جز آنچه ما دریافته‌ایم سودی بهتر باشد که ما بدان نرسیده‌ایم. اگر ما می‌گوییم که سر را گرد آفریده تا از آسیب‌ها دور باشد، نمی‌خواهیم بگوییم که تنها برای همین است و بس. ما می‌گوییم که شایسته است برای آن گرد آفریده شده باشد. از این رو ما برای یک یک اندام‌ها چندین سود یاد می‌کنیم تا شاید یکی از آنها یا همه آنها همان سودی باشد که خدا در آنها نهفته ساخت و شاید هم به راز نهانی او در آفرینش آن اندام نرسیم؛ 4. مبادی که در پیدا کردن سود اندام‌ها و راز آفرینش آنها از راه کالبدشکافی ناگزیر باید دانست قرشی می‌گوید در این باره تنها دیدن و آزمودن بسنده نیست و استدلال هم باید کرد؛ 5. اینکه کالبد شکافی چیست. او می‌گوید که شناختن استخوان‌های مرده آسان‌تر است و دل و شریان و حجاب و شش را باید در زنده شناخت گرچه دشوار می‌باشد. رگ‌های موئین را هم اگر در زنده یا بیماری که تازه مرده باشد با کالبدشکافی بنگرند آن هم دشوار خواهد بود. جالینوس می‌گوید که من جانوری را در آب خفه می‌کنم تا از هم نپاشد و نپراکند اگر با ریسمان خفه کنند آنگاه کالبد آن را می‌شکافم. قرشی پس از این به گزارش بخش تشریح استخوان‌ها از قانون می‌پردازد. (دانش پژوه) آغاز: بسمله حمدله فان قصدنا فی هذا الکتاب الذی نرجوا ان يمهلنا الاجل الى ختمه و يصحبنا التوفيق فى تأليفه و نظمه ان نشرح معانی كتاب القانون ... چاپ: قاهره، محقق: سلمان قطاية، مطابع الهيئة، 455ص، م3ص، ف1ص، 1988م؛ لکناو، مطبع ناجی، 254ص، ف2ص، 1307ق. [دنا 902/6-904 (72 نسخه)؛ الذریعة 95/14 و 96 و 250/23؛ کشف الظنون 1899/2؛ مشار عربی 934؛ فهرس المخطوطات الطبية المصورة /114؛ هدية العارفین 714/1؛ مهدوی 194؛ قنواتی 205؛ الاوقاف العامة موصل 209/2 و 159/3] شرح و حواشی: 1- حاشية شرح النفيسى فى الطب؛ شیرازی، عبدالنبی بن محمد مفید (-1192) 2- الادوية المركبة؛ گنابادی، خلیل الله بن حسن بیک (-12)