شرح عیون الحکمة

● شرح عیون الحکمة / فلسفه / عربی š.-u ‘uyūn-il-ḥikma فخر رازی، محمد بن عمر، 544؟ - 606 قمری faxr-e rāzī, mohammad ebn-e ‘omar (1150 - 1210) وابسته به: عیون الحکمة؛ ابن سینا، حسین بن عبدالله (370-428) عیون الحکمة یکی از آثار معروف ابن سینا در سه بخش الهیات، طبیعیات و منطق است که توسط فخر الدین رازی و به درخواست شاگردش حکیم محمد بن رضوان بن منوچهر ملک شروان شرح شده است. در آغاز شرح دیباچه مفصلی نهاده و در این دیباچه می‌گوید: «یکی از شاگردان محمد بن رضوان بن منوچهر از من خواست تا بر مشکلات عیون الحکمه شرحی نویسم و من به چند دلیل از آن امتناع داشتم. یکی اینکه تا کنون کسی از اهل دانش بدین کار دست نزده. دیگر اینکه من با همه مطالب این کتاب از خرد و کلان مخالفم، اگر عقیده مخالف خود را آشکار سازم بر زبان زبونان می‌افتم و اگر نظر خود را پنهان کنم راه مداهنت و تزویر پیموده‌ام. سه دیگر اینکه از آنجا که مؤلف این کتاب در دانشوری مردی بنام و دانشمندی سخت زبانزد است، همگان این کتاب کوچک را حاوی اسرار پنهان می‌دانند و برای دریافت اسرار آن کنجکاوی دارند، هرکس بر مذاق خود بر کنار نسخه‌های آن تفسیری نگاشته و چنین پنداشته که تفسیر خیالی او روشنگر مطالب عمیق کتاب است، آنگاه کسانی که این نسخه‌ها را دیده‌اند حاشیه‌های مذکور را از متن دانستند و به هنگام نسخه‌برداری وارد متن ساختند و نتیجه این شد که نسخه‌های این کتاب دارای اشتباهات و مطالب نااستوار فراوان گردید. نظیر این تصرفات و آفات را من در نسخ مصنفات خود که بیش از 30 سال از تألیف آنها نمی‌گذرد دیده‌ام چه رسد به مصنفات شیخ که بیش از 150 سال از آن می‌گذرد». رازی سپس می‌گوید: «این معاذیر مورد قبول درخواست کننده واقع نشد و ناچار این شرح را نوشتم». عنوان‌های این شرح «قال الشیخ» و «قال المفسر» یا «التفسیر» است. در فهرست نسخ عربی برلین فهرست کامل فصول شرح عیون الحکمه یاد شده و آن نسخه نیز مانند بسیاری از نسخ کامل نیست. اینک فهرست مطالب از فهرست مزبور: منطق دارای ده «فصل» است، فصل اول و دوم گویا دیباچه و مقدمه است و ایساغوجی (در طبیعی و الهی رازی نخست مقدمه‌ای مبسوط آورده)، سوم تا دهم قاطیعوریاس است باریرمیناس، انولوطیقا الاولی، انولوطیقا الثانیه (برهان)، جدل، المغالطات، الخطابه، القیاسات الشعریه؛ بخش طبیعی دارای شانزده «فصل» است: 1. تقسیم علوم، شامل چهار مسئله (تفسیر حکمت، تقسیم حکمت به نظری و عملی، بخش‌های حکمت عملی، بخش‌های حکمت نظری)، 2. المصادرات التی یجب تقدیمها علی العلم الطبیعی، 3. بیان تناهی الابعاد، 4. ان الجهات لا یتحدد الا بالمحیط و المرکز، 7. نفی جوهر الفرد، 8 اثبات الزمان، 9. حرکت و اقسام حرکت دارای شش مسئله، 10. مسائل السماء و العالم، 11. الآثار العلویه شامل دو مسئله، 12. فی النبات، 13. فی الحیوان، 14. فی الحواس الباطنه، 15. فی القوی المحرکة الحیوانیه، 16. الانسان؛ بخش الهیات دارای هشت فصل: 1. وحدت و کثرت و احکام آنها، 2. احکام هیولی و صورت؛ 3. اثبات قوی؛ 4. احکام العلل و المعلولات؛ 5. وجود و تقسیم آن به جوهر و عرض؛ 6. مباحث ممکن و واجب؛ 7. کلی و جزیی و مباحث متعلق به آنها؛ 8. الهیات (به معنی اخص اعم) شامل چندین مسئله، مسئله نخستین در اثبات واجب و مسئله دهم در قدرت است. (عبدالحسین حائری) فخر رازی در نامه به سرخسی از این شرح یاد کرده است. آغاز: اللهم یا خالق السماوات و الارض ... اما بعد فان کتاب عیون الحکمة کتاب ... آغاز طبیعی: (بسمله) و هی مرتبه علی فصول الاول فی تقسیم العلوم و فیه مسائل الاولی فی تفسیر الحکمه قال الشیخ الحکمة استکمال النفس ... قال المفسر رضی الله عنه کمالات الانسان علی ثلثه اقسام ... آغاز الهی: بسمله و فیه فصول الفصل الاول [قال الشیخ] الموجود قد یوصف بانه واحد او کثیر و بانه کلی او جزئی ... [قال المفسر] قد ذکرنا فی اول الطبیعیات ان العلوم النظریه ثلثه الالهیات و الریاضیات و الطبیعیات انجام: [قال الشیخ] و السعادة هی الانقطاع بالجمله من ملاحظه هذه الحساس ... قال رضی الله عنه الانسان یشارک الحیوان و النبات با کله و شربه ... و لما ذکر ذلک ختم الکلام بقوله و الحق ولی التسهیل ... قال رضی الله عنه الاولی ان نختم الکلام بدعاء مأثوره عن ذی النون المصری ... الهی سری لدیک مکشوفه ... و ان لا تجعلنی من الهالکین چاپ: به کوشش آقای مجتبی مینوی در تهران به سال 1333ش؛ به کوشش عبدالرحمن بدوی در مصر به سال 1945م؛ به کوشش حلمی ضیا اولکن در آنکارا به سال 1953؛ بخش طبیعی متن در تسع رسائل (2-25) به چاپ رسیده (مهدوی ش 93) [دنا 869870/6 (15 نسخه)؛ الذریعه ج 381؛ دکتر مهدوی (فهرست مصنفات ابن سینا) ص 183-185؛ قنواتی 80-81؛ کشف الظنون: عیون الحکمه؛ اسکوریال ش 628 ج 1 ص 433-434؛ ذیل فهرست کمبریج ص 145 ش 880؛ فهرست برلین شماره 5043 ج 4 ص 382-384؛ فهرست دارالکتب 1962 ص 51]