شرح رسالة العلم

● شرح رسالة العلم = كيفية علم الواجب = اجوبة مسائل البحرانی / فلسفه / عربی š.-u r.-il-‘ilm = kayfīyyat-u ‘ilm-il wājib = ajwibat-u masā’il-il baḥrānī نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد، 597 - 672 قمری naṣīr-od-dīn-e tūsī, mohammad ebn-e mohammad (1201 - 1274) وابسته به: رسالة العلم؛ بحرانی، احمد بن علی (7-) احمد بن سعاده بحرانی در مسئله علم تحقیقی کرده و اصلی ساخته و بر اصل مذکور 24 مسئله متفرع گردانیده و این 24 مسئله را در آخر رساله خود فهرست‌وار یاد کرد ولی خود نتوانست آن مسائل را توضیح دهد و توفیق نیافت و پس از درگذشت او اسماعیل بن سلیمان بحرانی ملقب به جمال الدین که خود شاگرد احمد بن سعاده و استاد کمال الدین بن میثم بحرانی بود، نوشته استاد را عیناً به نزد خواجه نصیر طوسی فرستاد تا وی درباره تفریعات مذکور تحقیق کند و برای آن 24 مسئله شرح نویسد. خواجه نامه جمال الدین بحرانی را با نامه‌ای مبسوط پاسخ گفت و صاحب رساله را در ابتدای شرح خود ستوده و از او با احترام و بزرگی یاد می‌کند و سپس به شرح و تعلیق بر تمام رساله علم بحرانی پرداخت (و به نوشتن تفصیل 24 مسئله مزبور بسنده نکرد) و به شیوه «قال، اقول»، و با سربندهای «المسئلة الاولى، المسئلة الثانية ...» مبوب ساخت و در برخی موارد نظرات ابن سعادة را رد کرد. جمال الدین علی بحرانی کتاب استاد خود را به ضمیمه پاسخ خواجه به نامه خود و رساله خواجه در شرح رساله علم، به صورت یک رساله (کتاب مورد سخن) درآورد و بر آن دیباچه‌ای نوشت. در بسیاری از نسخ، در آغاز رساله و یا در آغاز شرح خواجه، به‌جای قال جمال الدین علی بن سلیمان «قال کمال الدین علی بن میثم» است و آن موجب آن شده است که برخی مانند صاحب کشف الحجب (ص 335) مؤلف رساله العلم را کمال الدین بن میثم بحرانی شاگرد جمال الدین بن سلیمان تصور کنند. (عبدالحسین حائری) آغاز: آغاز دیباچه جمال الدین بحرانی: «الحمد لله علی ما اولانا من ملامح مناهج التوفیق و هدانا من مطارح مدارج التحقیق و دلنا من مسارح معارج سواء الطریق و الصلوة علی افضل الاولین و الآخرین و اکمل النبیین و المرسلین محمد المصطفی و عترته الطاهرین.اما بعد فان الله سبحانه و تعالی لما وفقنی فیما مضى من الایام و القی زمامی بید المولی الامام ... کمال الملة و الدین ابی جعفر احمد بن علی بن سعید بن سعادة تلقاه الله باکمل ... فرفعتها معتمدا فی الوصول الى اغوارها و النزول علی سرائرها و اسرارها علی وحدانی الزمان و ربانی البیان ... محمد بن محمد الطوسی ... آغاز رساله احمد بن سعاده: (بسمله) اعلم ادام الله ایام هدایتک ان المتکلمین اطلقوا القول بان العلم تابع للمعلوم ... آغاز پاسخ خواجه: (بسمله) اتانی کتاب فی البلاغة متنه ×× الى غاية ليست تقارب بالوصف ... فمنظومة کالدر حاو نظامه ×× و منثوره مثل الدراری فی اللطف / دقیق المعانی فی جزالة لفظه ×× يحير فی نظم الغموض الى الکشف / كغانية حار العقول بحسنها ×× تمرض عيناها و ملثمها يشفى ... / فصادفت هذا البيت فی شرح قصتی ×× و ایضاح ما عاينته جملة یکفی. وردت رسالة شريفة و مقالة لطيفة ... من الجناب الکریم السیدی السندی العالمى العملی، الفاضلی المفضلی المحققى المدققی الجمالی الکمالی ادام الله جماله و حرس الله کماله الى الداعی الضعیف المحروم اللهيف محمد الطوسی ... قد سالنی الکلام فیها و کشف القناع عن مطاویها و این انا من المبارزة مع فرسان الکلام ... فقد ادرکت طلبتی و الا فلیعذرنی اذ قدمت معذرتی و الله المستعان و علیه التکلان انجام: قال رضی الله عنه: و ينبغی ان نتکلم فی هذه المسائل علی سبيل الاختصار ليعرف صحة ما ذکرناه من ان هذه المسائل تتفرع علی هذا الاصل الذی قدمناه. اقول: الاصل الذی تمهد فی هذا الباب مستغن عن ايراد هذه المسائل و انما اوردت هذه المسائل اقتفاء لکلام اهل البحث عن هذه المسائل و لنختم الکلام ههنا و الحمدلله ولی التوفيق و الحمد لله و صلواته علی محمد و آله و السلام علی من اتبع الهدی. چاپ: ضمن اجوبة المسائل النصيرية، به اهتمام عبدالله نورانی، 1383ش؛ با تحقیق و مقدمه عبدالله نورانی، مشهد، دانشگاه مشهد، 1385ق - 1345ش، 48 ص [الذریعه 315/16 «رسالة العلم»، ذریعه 287/13 «شرح رسالة العلم»؛ دنا، ج6، ص738-739 (53 نسخه)؛ احوال و آثار خواجه نصیر، ص475-479]