شرح رباعیات محتشم

● شرح رباعیات محتشم / ادبیات / فارسی š.-e robā'īyyāt-e mohtašam وقار شیرازی، احمد بن محمد شفیع، 1232-1298قمری vaqār-e šīrāzī, ahmad ebn-e mohammad šafī' (1817 - 1881) اهدا به: معتمد الدوله فرهاد میرزا وی این رساله را به امر معتمد الدوله فرهاد میرزا در شرح شش رباعی معروف محتشم کاشانی که در ماده تاریخ جلوس شاه اسماعیل ثانی (به سال 984) سروده و شیوه استخراج یکهزار و یکصد و بیست و هشت تاریخ از 24 مصراع آن، تألیف کرده است و در آغاز رساله سبب نگارش آن را به تفصیل بیان داشته است. وی می‌گوید: «در چند سال قبل یکی از اعاظم دفترخانه پادشاهی ... در این مرحله مسمایی به عمل آورده ... و کشف قناع از چهر شاهد مطلوب فرموده» و سپس در حاشیه پیشین راس نو صفحه می‌نویسد: «منظور از کاشف قناع [شارح رباعیات] ... آقا میرزا علینقی است که روزگاری در رأس دفتر دار الانشاء دارالخلافه بوده و اکنون به لقب میر لشگر نیز ملقب آمده». این رساله را وقار (پس از یکسال) در یازده «مقدمه» (فصل) و یک «بیان» و «خاتمه» ساخته است. اینک فهرست مندرجات: فصل 1. شمه‌ای از حال محتشم. وقار در این فصل نمونه‌هایی از قصاید و غزلیات و قطعات محتشم را می‌آورد و خود می‌گوید: «اینگونه اشعار نه مقبول طباع است و نه قابل سماع ... منظور از ایراد این اشعار سپاس نعمت ملوک عهد و ولاة عصر است ... که پس از دولت زندیه که بازار هنر به‌کلی کاسد و کار هنرپروران چون امور مملکت دارای فاسد گردید خاقان بزرگ ... فتحعلیشاه تأکید این اساس و تجدید این بنیان نمود و شیوه سخن سنجی دوباره ... رونق گرفت ... تا اکنون که بحمدالله و منه سی و اند سال است که پادشاهی هنر پرست ... مالک رقاب ... اهل ایران گردید (مقصود ناصرالدین شاه است)»؛ 2. مجملی از حال شاه اسمعیل صفوی؛ 3. معنی تاریخ و اشتقاق آن؛ 4. تواریخ معروف و مشهور و عدد آنها و مبداء هر یک. این فصل و فصل بعد نشان‌دهنده اطلاعات وسیع و عمیق وقار است از تاریخ گاه‌شماری و مصادر علم نجوم و تقویم پیش از اسلام و پس از اسلام؛ 5. ظهور و مبدأ تاریخ اسلام؛ 6. اندر فائده علم تاریخ. در پایان این فصل قصیده‌ای از خود یاد کرده است؛ 7. تعریف شعر؛ 8. حروف مقطعه و معجمه؛ 9. حروف تهجی و تطبیق آن با اعداد فصل و قاعده تطبیق و استخراج اعداد از حروف و جملات شعر و نثر؛ 10. ایراد شش رباعی معروف از محتشم که هر مصراع آن نهصد و هشتاد و چهار عدد است؛ 11. قاعده جذر گرفتن و افزایش و کاهش در اعداد در علم حساب؛ بیان - پس از این یازده فصل در ذیل «بیان» به ذکر مقصود اصلی و توضیح و شرح استخراج تاریخ فوت شاه اسماعیل از 6 رباعی مزبور پرداخته است؛ خاتمه - در عذر خواهی از تأخیر در تألیف رساله و در پایان قصیده‌ای در مدح فرهاد میرزا و پس از چند مقدمه مجموعه ای از اشعار او است. آغاز: افتتاح هر فن و آغاز هر سخن بنام خداوندی یگانه سزاوار است ... اما بعد چنین گوید ... احمد المدعو بالوقار که هماره سیرت ارباب بصیرت. انجام: چشم امیدم بدست حق بود آری ×× چشم گدایان بود به دست کریمان چاپ: به اهتمام ذوالریاستین شیرازی، به صورت ناتمام، با یادداشت موجز مرحوم وحید دستگردی، در مجله ارمغان، سال 14، شماره 10، صص 713-722، سال 15، شماره 1، فروردین 1313، صص 73-77، سال 15، شماره 2، اردیبهشت 1313، صص 100-107، سال 15، شماره 3، خرداد 1313، صص 226-236؛ گنجینه بهارستان، بخش تاریخ 1، به کوشش سید سعید میر محمد صادق، تهران، کتابخانه مجلس شورای اسلامی، بهار 1384ش، با تصحیح بهروز ایمانی.