شرح خطبة البيان

● شرح خطبة البيان / شرح حدیث / فارسی š.-e xotbat-ol-bayān جرجانی، علی بن محمد، 740 - 816 قمری jorjānī, ‘alī ebn-e mohammad (1340 - 1414) وابسته به: خطبة البيان = خطبة الافتخار = الملحمة؛ منسوب به علی بن ابی طالب (ع)، امام اول (-40) یکی از شرایط بزرگواری در نزد عرب نیروی سخنرانی و توانایی سخنوری بوده و شک نیست که حضرت علی (ع) یکی از سخنوران نامبردار قرن یکم هجرت است و سخنرانی‌های وی زبانزد مردم بوده و تا پایان قرن دوم و آغاز سوم متن این سخنرانی‌ها سینه به سینه آمده است؛ در قرن سوم و چهارم با فزونی و کاهش‌ها که در این مدت در آنها راه یافته بود، نوشته شد و سخنرانی‌ها دیگر ساخته شد و بر آنها افزوده گردید. در آغاز قرن پنجم سید رضی از میان آنها آنچه را به ذوق خود از حضرت علی (ع) شناخت گلچین کرد و در «نهج البلاغه» آورد. در همین زمان پاره‌های دیگر از سخنرانی‌ها بوده که به حضرت علی (ع) نسبت داده می‌شده ولی سید رضی، به سبب نابرابری متن‌ها و بی‌اعتباری زنجیره سندها و ناسازگاری با عقیده سید رضی و دور بودن از اندیشه او آنها را نپسندیده و رها کرده است. آنچه از این سخنرانی‌ها در نهج البلاغه نوشته گردید تا اندازه‌ای از دست‌برد به دور ماند و آنچه در بیرون ماند دست‌انداز غرض‌رانان و بازیگران مذاهب و آیین‌های گوناگون گردید. مانند آنها سخنرانی‌ها (خطبه‌ها) ساخته و به نام‌های گوناگون خوانده شد. کهن‌ترین جایی که نام چند سخنرانی حضرت علی (ع) دیده شده که برخی از آنها در نهج البلاغه نیست کتاب «مناقب» نگارش ابن شهر آشوب می‌باشد که محمد باقر مجلسی از آن نقل کرده است. در اینجا نام خطبه‌های توحید، شقشقیة، هدایة، ملاحم، لؤلؤة، غراء، قاصعه، افتخار، اشباح دره یتیمه، اقالیم، وسیله، طالوتیه، قصبیه، نخيله، سلمانیه، ناطقه، دامغه، فاضحه، مونقه خالی از الف و خطبه دیگر خالی از حرف نقطه دار، یاد شده است و از مدرک آنها نام نهج البلاغه سید رضی و «کتاب الخطب» اسماعیل پسر مهران و «کتاب الخطب» زید پسر وهب را آورده است. در قرن هفت و هشت غوغای مغولان همه آوازها را خاموش کرده و در آغاز قرن نهم باز زمزمه پنهان‌کاری و باطنی‌گری از نو به‌وسیله دسته حروفیان در کردستان و نقطویان (پسیخانیان) در گیلان شنیده می‌شود طرز فکر و عقاید این دسته ها و به‌ویژه حروفیان بیش از افکار باطنیان پیش از مغول در پوسته مذهبی پوشیده و پایه علنی آن کمتر می‌باشد. یکی از بهترین دستگیره‌های ایشان در مبارزه و استوارترین دلیل‌هایشان در استدلال، همین سخنرانی‌ها (خطبه‌ها) بوده، بر آنها می‌افزودند و از آنها می‌کاستند، و به نام آنها و مانند آنها می‌ساختند و به بزرگان مذهبی نسبت می‌دادند. در پایان قرن هشتم مردی به نام شیخ رجب برسی [حافظ رضی الدین رجب پسر محمد پسر رجب برسی حلی، نگارنده مشارق الانوار (ن- 773) و مشارق الامان (ن-811) و کتاب‌های دیگر که همه پر است از تندروی‌ها و گزافه‌گویی‌ها در ستایش بزرگان مذهبی شیعه] و دیگری به نام فضل الله استرآبادی و دیگری به نام محمود مطرود (پسیخانی) می‌بینیم که خود و شاگردان ایشان افکار صوفیانه و فلسفه اشراق سهروردی را با پندارهایی درباره سحر و طلسم در آمیخته، برای دعا و ذکر، و بر زبان راندن واژه‌ها و حروف و شماره‌ها نیرویی می‌پنداشته‌اند. در کتاب‌های اینان سخنرانی‌هایی دیده می‌شود که به حضرت علی (ع) نسبت داده شده است. نام برخی از این سخنرانی‌ها همان نام‌های کهن است که در کتاب‌های پیشینیان نیز یافت می‌شود، لیکن روش انشاء و مطلب آنها از آن قرن هشتم و نهم می‌باشد. برخی از آنها روش‌های گوناگون دارد؛ بخشی از آن در قرن سوم و چهارم ساخته شده و بخش دگر ساخته قرن هشتم و نهم است. برای برخی از آنها نام نوینی نیز نهاده‌اند. چنان‌که شیخ برسی در مشارق الانوار سخنرانی به نام «خطبه تطنجیه» از حضرت علی (ع) آورده که در پایان آن از اقالیم چهارگانه یاد شده و صاحب الذریعه می‌گوید این همان «خطبة الاقالیم» است که ابن شهر آشوب نامبرده است (الذریعه ج8 ص 199، 201، 202) و همچنین شیخ برسی سخنرانی دیگری را به نام «خطبة الافتخار» آورده و می‌نماید که همان یاد کرده ابن شهر آشوب باشد. ولی مطلب آن با مضمون سخنرانی که امروز به «خطبة البیان» نامبردار است یکی است، پس آشکار می‌شود که «خطبة الافتخار» با گذشت زمان تغییر شکل و تغییر نام داده و «خطبة البیان» گردیده است. در کشف الظنون می‌گوید: این خطبه هفتاد کلمه است و برخی آن را ساختگی شمرند. صاحب الذریعه می‌گوید: شیخ علی بارچینی یزدی (-1333ق) در «الزام الناصب» چاپ تهران سه نسخه از این خطبه را آورده است. یک نسخه آن را از «الدر المنظم فی السر الاعظم» نگارش محمد پسر طلحه شافعی (-652ق) آورده است و در نسخه دیگر نام‌های والیان و امیران صاحب الزمان بر شهرها و یاران وی یاد شده است. نسخه دیگر همراه خطبة الاقالیم در کتابخانه رضوی هست که به تاریخ 923ق نوشته شده است. سید شبر نیز نسخه‌ای از آن را در کتاب «علامات الظهور» آورده است. قاضی سعید قمی (-1103ق) نیز نسخه کوتاهی از آن را در «شرح حدیث غمامه» آورده و ابوالقاسم قمی (-1231) بخشی از آن را شرح کرده و در دنبال کتاب «جامع الشتات» چاپ شده است. این خطبه نسخه‌های گوناگون، کوتاه و بلند دارد، آغاز نسخه‌ها نیز گوناگون است. کشف الظنون و الذریعه آغاز آن را چنین آورده‌اند: «الحمدلله بدیع السماوات و فاطرها، و ساطح المدحیات و قادرها ... و مدبر الافلاک و مسيرها، الى أن قال سلمان: فقام اليه سويد بن نوفل الهلالي من لفیف الخوارج ... أنا آية الجبار، انا حقيقة الاسرار ... انا الاول انا الاخر ...» سپس مالک اشتر برخاسته پرسشی می‌کند و پاسخی می‌شنود و حضرت علی باز به سخنرانی ادامه داده «انا ... انا ...» می‌گوید، ناگاه سوید پسر نوفل فریاد کشیده می‌میرد. سپس مقداد پسر اسود برخاسته پرسشی کرده و پاسخی شنیده و تا سخنرانی پایان می‌یابد. گزارش دیگر این خطبه به میر سید شریف گرگانی (-816) نسبت داده شده است. (علینقی منزوی) هدف نویسنده توضیح بیان برخی از نکات مهم و دقیق خطبة البیان به خصوص فرموده حضرت علی (ع) «انا الاول و الاخر و الظاهر و الباطن و انا بكل شیء علیم» است که در ادامه آن به نکات ظریف برخی دیگر از عبارات این خطبه نیز اشاره نموده است ولی کلیه مباحث آن حول محور همان جمله «انا الاول» می‌گردد. در این رساله بیشتر به اشکالاتی که بر خطبه وارد شده از جنبه اعتقادی پاسخ می‌گوید و در گفته‌های خود به آیات کریمه و روایات و اشعار استشهاد می‌کند، در برخی نسخه‌ها تألیف آن به میر سید شریف گرگانی نسبت داده شده است. آغاز: سپاس نامحصور نثار ذات علی عظیمی است که خطبه بیان معنی بدیع او را بر منابر وجود هر موجود بنهج بلاغت متذکر می‌گردد انجام: هر که داند علی بدین توجیه ×× می‌شود سرور بنی آدم. انا باب حطتهم و لا حول و لا قوة الا بالله العلى العظيم و صلى الله علی محمد و آله ... اجمعین [دنا 649/6 (10 نسخه)؛ مكتبة اميرالمؤمنين 440/2 و 441/2؛ الذریعه 219/13؛ فهرستواره منزوی 545/7]