شرح حكمة العين

● شرح حكمة العين / فلسفه / عربی š.-u ḥikmat-il-‘ayn میرک بخاری، محمد بن مبارکشاه، - 740 قمری mīrak-e boxārī, mohammad ebn-e mobārak-šāh (- 1340) وابسته به: حكمة العين = كتاب العين = عين القواعد في الحكمة؛ کاتبی قزوینی، علی بن عمر (600-675) شرحی است مزجی بر حکمت العین نجم الدین علی بن عمر شافعی معروف به کاتبی قزوینی شاگرد خواجه نصیر الدین طوسی و استاد علامه حلی و شرح از شمس الدین محمد بن مبارک شاه بخارائی که در آن همه حواشی قطب الدین شیرازی را آورده و به بسیاری از نظرات و شبهات وی پاسخ داده است، این کتاب در حکمت الهی و طبیعی است. بخش منطق را جدا و افراد در تألیف داشته است. هر بخش در پنج «مقاله» می‌باشد. پس از ابن سینا (385-428ق) به سبب چیرگی سنیان و خلیفه بغداد و دعوت ایشان از سلجوقیان آسیای میانه و سقوط بغداد در 447ق به دست این قوم که سنی‌تر از خلیفگان عرب بودند و دشمنی ایشان با علم و فلاسفه از آنان بیش بود، فلسفه از پیشرفت بماند و رو به سستی نهاد و جز در زیر پوشش کلامی جواز انتشار نمی‌یافت. صورت کلامی آن نیز روز به روز قشری‌تر و سنی‌نماتر می‌شد. این عقب گرد پی در پی از آثار عبدالجبار همدانی استرآبادی معتزلی (359-415ق) و ابوالبرکات ابن ملکا یهودی سنی شده بغدادی (454-547ق) به خوبی و آشکارا دیده می‌شود. سنیان در این دوران برای ارضای خلیفه به رد و نقد فلسفه و خردگرایی راوندی و ابوالعباس ایرانشهری و زکریای رازی و حتی ابن سینا پرداختند. گذشته از ابوالبرکات بغدادی، فخرالدین رازی (543-606ق) که خود متهم به اسماعیلی‌گری بود برای رفع این تهمت از خود، بر اشارات ابن سینا ردیه نگاشت. با سقوط خلافت عرب سنی در بغداد (به سال 656ق) به دست خواجه نصیر طوسی (597-672ق) علم و فلسفه آزادی نسبی به دست آورد. ریاضیات و هنر در مدرسه بغداد و رصدخانه مراغه رونق گرفت و به دست شاگردان وی گسترش یافت. خواجه نصیر خود نیز شرحی بر اشارات ابن سینا نگاشت و از او در برابر اعتراضات فخر رازی و ابن ملکا دفاع نمود. شاگردان خواجه نیز به راه وی رفتند. دبیران قزوینی (600-675ق) نجم الدین ابوالحسن علی پسر عمر پسر علی منطقی فیلسوف از شاگردان عالی مقام خواجه نصیر طوسی است. او در رجب زاده شد و در ماه رمضان در 75 سالگی درگذشت. وی «شمسیه» و «عین القواعد» را در منطق نگاشت و «حکمة العین» را به دنبال آنها نهاد که جای گفتگوی ما است. او در دیباچه این کتاب می‌گوید: گروهی از دانشجویان از من خواستند بحث‌های الهی و طبیعی را نیز برای رساله «عین» که در منطق ساخته بودم فراهم سازم. حکمة العین متنی کوتاه و پرمغز در فلسفه است و بدون حمله به دشمنان فلسفه به راه ابن سینا می‌رود و چون بسیار کوتاه نگاشته شده بود، دانشمندان پس از مؤلف به شرح و حاشیه‌نویسی بر آن پرداختند. کهن‌ترین شرح بر حكمة العین شرحی است به «قال - اقول» که شاگرد مؤلف علامه حلی (648-726ق) به نام «ایضاح المقاصد» نگاشته است. دومین شرح حكمة العین شرحی مزجی نگارش میرک بخاری جنگی شمس الدین محمد پسر مبارکشاه است که شرح او جای گفتگوی ما است. بخش‌بندی حكمة العین: حکمت العین در دو بخش است بخش اول الهی و بخش دوم طبیعی است قسم اول که الهی است دو «مقالت» دارد: مقالت 1. امور عامه در پنج بحث: 1) وجود و عدم، 2) ماهیت، 3) وحدت و کثرت، 4) وجوب، امکان و امتناع، 5) حدوث یا قدم جهان؛ مقالت 2. علت و معلول در شش بحث است: 1) در پیدایش به چه چیز نیاز هست؟، 2) گفته فخر رازی در اثبات خدا، 3) یک معلول نمی‌تواند دو علت داشته باشد، 4) از یکی جز یکی نزاید، 5) یک چیز از یک راه نمی‌تواند هم علت و هم معلول باشد و 6) یک چیز نمی‌تواند بی‌نهایت حرکت داشته باشد؛ مقالت 3. جواهر و اعراض، هشت مبحث دارد: 1) جوهر و عرض چیست، 2) هیولا، 3) نفس ناطقه، 4) نفس فلکی، 5) عقل جوهر مفارق است، 6) جوهر جنس بخش‌های زیرین آن است، 7) عرض و اقسام آن، 8) کم و تناهی ابعاد اقسام کیفیت: کیفیات نفسانی، کیفیات مخصوص به کمیات؛ مقالت 4. اثبات واجب؛ مقالت 5. احکام نفس ناطقه. بخش دوم کتاب: علم طبیعیات: چند مقالت دارد: مقالت 1. جسم که چند مبحث دارد: 1) جزء لایتجزی، 2) شکل هر جسم 3) مکان و 4) جهت؛ مقالت 2. حرارات؛ مقالت 3. افلاک؛ مقالت 4. کون و فساد =کرویت زمین و مزاج؛ مقالت 5. نفس‌های نباتی و حیوانی. (علینقی منزوی) آغاز: بسمله اما بعد حمداً لله فاطر ذوات العقول النورية و مظهر خفيات الاسرار الربوبية المبدع بنوره المشرق محرکات الاجرام العلوية ... فان الفقير ... محمد بن مبارک شاه البخارائی ... یقول قد التمس منى ... ان الکتب لکتاب حكمة العين ... شرحاً یذلل صعابها ... فشرعت فی تحريره ... مورداً فيه لحواشی کتبها ... قطب الدين الشيرازی مشیراً اليها بقولی: و في الحواشی القطبیة ... فالمؤلف افتتح بعد ذکره بسم الله الرحمان الرحيم تبرکاً بقوله: [سبحانک اللهم یا واجب الوجود] نظراً الى الاعتبار الاول، و اردفه بقوله [یا مفیض الخير و الجود] نظراً الى الاعتبار الثانی ... انجام: قوة محررة عن المادة للعز، فی الالهی، و لیکن هذا آخر ما اردنا ایراده فی هذه الرسالة، و لواهب العقل الحمد بلانهاية، و الحمدلله رب العالمين و الصلاة ... چاپ: تصحیح جعفر زاهدی، مشهد، دانشگاه فردوسی: 1354؛ قازان، المطبعة الاميرية: 1321ق. [الذریعة 213/13 و 121/16؛ ريحانة الأدب 131/4، 77/6؛ کشف الظنون 685/1؛ معجم المطبوعات 1632/1؛ الاوقاف العامة موصل 109/2 و 153/3] شرح و حواشی: 1- حاشية شرح حكمة العين؛ جرجانی، علی بن محمد (740-816) 2- حاشية شرح حكمة العين؛ دشتکی شیرازی، میر صدرالدین محمد (903-828) 3- حاشية شرح حكمة العين؛ شيروانی، کمال الدین مسعود (-905) 4- ضياء العين = حاشية شرح حكمة العين؛ دشتکی شیرازی، منصور بن صدرالدین محمد (-948) 5- سواد العين في شرح حكمة العين = حاشية شرح حكمة العين؛ خفری، محمد بن احمد (-957) 6- حاشية شرح حكمة العين؛ میرزا جان باغوی، حبیب الله (-994) 7- حاشية شرح حكمة العين؛ شیروانی، محمد بن حسن (1033- 1098) 8- حاشية حاشية شرح حكمة العين؛ ملا شمسا، شمس الدین محمد (1098-1016) 9- شرح حاشية شرح حكمة العين؛ رانکوئی، عبدالرزاق بن ملا میر (-11) 10- حاشية شرح حكمة العين؛ وابکنی، عناية الله بن عبدالله (-1176) 11- حاشية شرح حكمة العين؛ شیرازی، شاه تقی الدین محمد 12- حاشية شرح حكمة العين؛ کنبدی، احمد بن ابراهیم 13- تعلیقات على الحاشية المشهورة بالمحاذيات على شرح حكمة العين 14- حاشية حاشية الشيروانی على شرح حكمة العين (2 عنوان) 15- حاشية حاشية شرح حكمة العين (2 عنوان) 16- حاشية شرح حكمة العين (17 عنوان)