شرح اشکال التأسیس

● شرح اشکال التأسیس / هندسه / عربی š.-u aškāl-it ta’sīs قاضی زاده رومی، موسی بن محمود، - 815 قمری qāzī-zāde rūmī, mūsā ebn-e mahmūd (- 1413) وابسته به: اشکال التأسیس؛ سمرقندی، محمد بن اشرف (7-) اهداء به: الغ بیک خان بن شاهرخ بن امیر تیمور تاریخ تألیف: 815ق؛ محل تألیف: سمرقند متن از شمس الدین سمرقندی و شرح از قاضی زاده رومی است. در این کتاب یک مقدمه (در مبادی تصوری و تصدیقی) و بررسی و تحقیق در 35 شکل از اشکال اقلیدسی است و به نوشته شارح بیشتر اشکال از مقاله اولی از کتاب اصول اقلیدس و چند شکل از مقاله دوم و یک شکل از مقاله 6 است. مؤلف از رسالاتی که در این موضوع تألیف شده و منسوب است به حکیمان و مهندسانی مانند ابن هیثم، عمر خیام، جوهری، نصیرالدین طوسی، اثیرالدین ابهری و قاضی حماد یاد و آنها را تخطئه و نقد می‌کند. قاضی‌زاده در یکجا در برابر این سخن می‌گوید: «و العهدة علیه فی جمیع ما نسبه الی تلک الرسائل اذ لم یصل الینا شیئ منها حتی نتكلم علیها. و اما وفقنا لمطالعته فی بیان هذا المسئلة من كلام نصیرالدین الطوسی فی التحرير و اثیرالدین الابهری فی الاصلاح فهو برى من الفساد». قاضی زاده در این شرح در صحت انتساب کتاب اصول هندسه و حساب به اقلیدس تردید می‌کند و می‌گوید: «آورده‌اند که یکی از پادشاهان یونان در پی خواندن و فهمیدن این کتاب برآمد، از عهده آن برنیامد و فهمیدن آن را دشوار یافت. در جستجو همی‌بود که از وجود مردی استاد در علم هندسه و حساب در صور به نام اقلیدس آگاه شد. ترتیب و تهذیب کتاب اصول را از او طلب کرد و اقلیدس نیز به کار ترتیب و تهذیب آن همت گماشت و از این رو کتاب اصول حساب و هندسه به نام اقلیدس صوری اشتهار یافت، سپس بارها به عربی ترجمه شد و از این میان ترجمه ثابت بن قره و حجاج بن یوسف بیش از دیگر ترجمه ها شهرت یافت». آغاز: بعد بسمله. الحمدلله الذی خلق كل شیء بقدر و قدر له ما یلیق به من اشكال و الصور ... و بعد فان جماعة من الفضلا و طایفة من الاصدقاء التمسوا منی رسالة انجام: الذی هو مربع حرد النصف مع الزيادة و ذلك ما اردناه و الخمسة هذه الاخيرة من ثانية كتاب الاصول لاقليدس و ليكن هذا آخر الکلام و الحمدلله علی الاتمام [الذریعة 92/13-93؛ عثمانیلی مؤلفلری 291/3؛ کشف الظنون، حاجی خلیفه 105/1؛ بروکلمن 468/1، ذیل 849/1؛ دنا 439/6- 441 (50 نسخه)؛ الاوقاف العامة موصل 243/2 و 201/3] شرح و حواشی: 1- حاشیة شرح اشکال التأسیس؛ تاج السعیدی، محمد بن ابی سعید (- 950) 2- حاشیة تحفة الرئیس؛ کردی، حیدر بن احمد (1036-1129) 3- حاشیة شرح اشکال التأسیس