شرح الاشارات

● شرح الاشارات / کلام و اعتقادات / عربی š.-ul išārāt ابن میثم، میثم بن علی، 636 - 689 قمری ebn-e meysam, meysam ebn-e ‘alī (1239 - 1291) وابسته به: الاشارات؛ بحرانی، علی بن سلیمان (7-) این کتاب شرح است بر کتاب «الاشارات» از جمال الدین علی بن سلیمان بحرانی مؤلف «مفتاح الخیر» در شرح رساله الطیر ابن سینا و شرح قصیده عینیه ابن سینا در نفس. صاحب الذریعه آورده‌اند نسخه‌ای مورخ 685 از کتابی به نام «اشارات الواصلین الى علوم العمیان و تنبیهات اهل العیان من ارباب البیان» در کلام و حکمت در عراق دیده‌اند که به خط فرزند مؤلف است و مؤلف آن (که نام او در نسخه ذکر نشده است) این کتاب را خاتمه کتاب دیگر خویش به نام «کشف الاسرار الایمانیه و هتک الاستار الخطاییه» قرار داده است (و بنابراین مؤلف هر دو کتاب یکی است) و سپس احتمال داده و استظهار کرده‌اند این نسخه «اشارات الواصلین الى علوم العمیان ...» همان اشارات مولی علی بن سلیمان بحرانی و خط آن از شیخ حسین فرزند مولی علی است که از مشایخ اجازه و اساتذه علامه حلی بوده و وی در اجازه کبیره بنی زهره از او یاد می‌کند. صاحب الذریعه سطری از آغاز خطبه «اشارات الواصلین الى علوم العمیان ...» را نیز می‌آورند که جز آغاز متن در نسخه جای سخن است. مستند صاحب الذریعه در این که این کتاب خاتمه کتاب «کشف الاسرار الایمانیه ...» می‌باشد، شاید همان نسخه عراق بوده و گویا با استناد به همین مستند در معرفی «کشف الاسرار الایمانیه» (ج 15/18) نیز آن را تألیف مؤلف اشارات الواصلین که به جای خاتمه آن کتاب آمده است، می‌دانند. حقیقت آن است که: کتاب اشارات الواصلین الى علوم العمیان ... کتابی دیگر است به جز این کتاب اشارات جای سخن، خاصه آن که آغاز آن نیز متفاوت است و دیگر این که در کتاب حاضر نشانی از این که خاتمه کتاب کشف الاسرار الایمانیه است، نیست و برای این مطلب سندی وجود ندارد. یادآوری این نکته لازم است که کشف الاسرار الایمانیه و هتک الاستار الحطامیه (یا الخطاییه) کتاب شناخته شده‌ای است و مؤلف آن کتاب امام ضیاء الدین ابوالحسن مسعود بن محمود شیرازی از شاگردان مورد توجه امام فخر رازی است که در 655ق درگذشته و در 646ق از تألیف آن فراغت یافته است. ترجمه او و فرزندش ابو حامد محمود بن مسعود در شد الازار (ص 68) و وقایع السنین خواتون آبادی آمده و مؤلف شد الازار می‌گوید وی در خاتمه کتاب کشف الاسرار، کتاب اشارات الواصلین خود را آورده (البته به نظر نمی‌رسد این سخن مستند صاحب الذریعه باشد). کتاب کشف الاسرار نقد و توضیح و یا نقض است بر کتاب «رشف النصائح الایمانیه و کشف الفضائح الیونانیه» و «ادالة العیان علی البرهان فی الرد علی الفلاسفة بالقرآن» تألیف شیخ الاسلام شهاب الدین سهروردی. این کتاب دارای «مقدمه» و چند «باب» و «خاتمه»ای است مشتمل بر فصول جامع اشارات و اصلان از حکماء ربانیین. در دیباچه کتاب کشف الاسرار الایمانیه محتوای آن کتاب این گونه بیان شده است: «احببت ان اولف هذا الکتاب و افصل فیه ما ذکرها الشیخ فی الابواب ... و ان تقدم علیها مقدمة فیها فصول مشتمله علی مباحث العلماء تنبیها و اختمها بخاتمة فیها فصول جامعه الاشارات» الواصلین من الربانیین الحکماء و تذنیبا». چنان که ملاحظه می‌شود این عبارات اشارتی به درج کتابی به نام اشارات الواصلین ندارد. قرائن قطعی دیگری نیز وجود دارد بر این که این کتاب اشارات که در اسرار وجود و توحید ولایت است و نسخه شرح ابن میثم بر آن در دست است، به جز آن اشارات الواصلین است که گفته شده است ابوالحسن ضیاء الدین مسعود شیرازی آن را ساخته و در خاتمت کتاب خویش (کشف الاسرار) آورده است، به دلیل تغایر کامل مدخل آن دو کتاب. متن اشارات که در الذریعه معرفی شده و نسخه آن را مؤلف دانشمند الذریعه در عراق دیده‌اند و آغاز آن را در الذریعه نقل کرده‌اند، با متن اشارات بحرانی می‌توان مقایسه کرد و تفاوت آن را دریافت، تفاوت مشرب و مذاق و روش آنها و سرانجام تاریخ تألیف آن دو را نیز در نظر باید داشت. در ذیل نسخه حاضر ــ پس از پایان رقم کاتب ــ این یادداشت به خط کاتب مجموعه دیده می‌شود: «اعلم ان متن هذه الرساله الشریفه من جمله مصنفات امام المتکلمین و المتصوفین ... شیخ الاسلام شیخ علی بن سلیمان و الشرح لتلمیذه البحر القمقام المستطلع علی دقائق الحکمة و الکلام العالم الربانی الشیخ میثم البحرانی». متن رساله اشاراتی چند است در اسرار وجود، توحید و ولایت و نبوت و عنوان تعدادی از اشارات آن از این قرار است: اشارة فی الوجود ... اشارة فادراک الحق سبحانه ... اشارة الواصل الى مقام الاستغراق ... اشارة ارایت انطماس جميع التعينات ... اشارة حقيقة الوجود يقتضى مطلق الوحده ... اشارة واجب الوجود لذاته لا جنس له و لا فصل ... اشارة ارایت کیف ظهر فى المرآة عکس عکس صورة الرائی ... اشاره ان لک منک حجابا ... . در ذیل شرح این اشاره از مسائل دقیق و از آن جمله اسرار محاوره خضر و موسی سخن می‌آورد. در اوائل شرح، شارح از کتاب «البحر الخضم» تألیف خود یاد و تفصیل سخن درباره محاذاة عالم اصغر و اکبر را به آن کتاب ارجاع می‌دهد. آغاز: بسمله. الحمد لمن عين قابليات آثار صفات ذاته بفيضه الاقدس و جمل صور الآثار انوارا قاهرة بمحض وجوده المقدس ... اما بعد فلما وجب البحث على الخلق معرفة لوازم الصفات كتب يعجز عن ضبطها اهل الارض السموات ... فالقيت عصى اليسار الى حضرة اللطيف الخبير و كان من جملة ما صنف في الملك اللوازم الربانية و البوارق الومضية الالهية رسالة اوجز لفظها و عظم في نفوس الاخوان وقفها و هی مشتملة على معرفة اسرار الوجود و معرفة النبوة و الولاية المستضى ء بنورها كل موجود فاحتيج الى كشف بيان اسرارها ... قوله قدس الله سره بعز قدسك اللهم اقول لما علم شيخنا طاب ثراه ان الذات المقدسة ان دون ملاحظه اسمائها و صفاتها لا يمكن التوجه نحوها ... سئل و توجه فى الطلب اليها ... انجام: اشاره لا تطمئن ان الرتبة الكليه الى آخرها هذا البحث خاتمه الرساله و لقد احسن فى ذلك حيث بدا بوحدة الوجود و ختم بوحدة المرتبة النبويه و جعل الكثرات و التعينات بينهما لان الابتداء بمرتبة الوحده و الختم بها انسب ... فاعلى مراتب الالصول هى المرتبه الاصليه و هو لمحمد (ص) و يتلو هذه المرتبه بلافصل مرتبة باب مدينة علمه علی بن ابی طالب ثم الائمه الاحد عشر ثم باقى الانبياء و الاولياء الامثل فالامثل. و باقى البحث الى آخره ظاهر غنى عن الشرح. و الحمد لله رب العالمين و صلى الله على من لا نبي بعده و عترته الطاهرين. [دنا 437/6 (4 نسخه)؛ الذریعه 98/2، 91/13، 15/18؛ انوار البدرین 61؛ لؤلؤة البحرين 253-265]