شرح آداب البحث

● شرح آداب البحث / منطق / عربی š.-u ādāb-il-baḥt عصام الدین اسفراینی، ابراهیم بن محمد، 873 - 951 ؟ قمری ‘esām-od-dīn-e esfarāyenī, ebrāhīm ebn-e mohammad (1469 - 1545) وابسته به: آداب البحث و المناظرة؛ عضدالدین ایجی، عبدالرحمن بن احمد (700-756) متن آداب البحث از عضد الدین عبدالرحمان بن احمد ایجی و شرح از عصام الدین ابراهیم بن محمد بن عربشاه اسفراینی است، که در اسفراین بزاد و در سمرقند درگذشت. آداب بحث و قواعد مناظره یکی از مباحثی است که قدما به آن پرداخته‌اند. در کشف الظنون (ج1ص38-41) از قول ابوالخیر در مفتاح السعادة آمده است که علم مناظره یا آداب البحث علمی است در کیفیت ایراد کلام بین مناظران و چگونگی ادله‌ای که ادعای طرفین را اثبات می‌کند. در این علم از قواعدی که طرفین مناظره به هنگام بحث باید رعایت نمایند، سخن می‌رود. در کشف الظنون به چند کتاب که در این موضوع نگاشته شده، اشاره شده است، که یکی از آنها آداب عضدی می‌باشد. بر آداب عضدی که تنها در ده سطر است شرح‌ها و حاشیه‌هایی نگاشته‌اند شرح مورد نظر ما شرح عصام الدین است. (علینقی منزوی) آغاز: بسمله ادب کل کریم نحمدک یا من لا ناقض لما اعطيته و لا معارض لما قضيت و لا شاهد ... و بعد فيقول العبد المفتقر الى الله الغنی ابراهیم بن محمد بن عربشاه الاسفراینی انی طالعت فی ساعة او بعض الساعة مع کمال قلة البضاعة الرسالة المنسوبة الى الامام فی کل الصناعة عضد الملة و الدین الایجی رزقه الله خیر الکرامة و اسکنه دار المقامة فی آداب المناظرة فقرت فيها بما جعلته هديته لكل لبيب و تحفة لكل اديب و ما رايت هذا الا امداداً من روحه و فيضا من ... و صار من الزمرة الاثنا عشرية و هو العامل الشهيد العالم الربانی تاج الملة و الدین عربشاه الاندقانی ... و ها انا اشرع فی مقاصد الکتاب سایلا من الله الهام الصواب و افهام الخطاب قال تغمده الله بغفرانه مخاطبا له تعالى. لك الحمد. و اختار الخطاب على ما هو المشهور من طريق الغيبة اشارة الى انه تعالى كان مرئی ... انجام: و قوله على الفؤاد دلیلا بمعنى على ما في الفؤاد دلیلا و اعاد الکلام ثانياً لانه بمعنى آخر فلا يصح العمل بحسب الظاهر و الله اعلم بحقيقة الحال و خیر مآب و مآل. انه رب الكريم المتعال. [دنا 394/6 (9 نسخه)؛ کشف الظنون 69/1 و 41: 1]