شانژمان ایران

● شانژمان ایران / حکومت و سیاست / فارسی šānžmān-e īrān میرزا آقاخان کرمانی، عبدالحسین، 1270-1314؟قمری mīrzā āqā xān-e kermānī, ‘abd-ol-hoseyn (1854 - 1897) کتابی انتقادی درباره تاریخ ایران است. فریدون آدمیت همین نسخه ما را دیده و در کتاب اندیشه‌های میرزا آقا خان کرمانی درباره آن چنین نوشته است: «بحث انتقادی است در تأثیر حوادث تاریخ، اثر تاریخ را در جامعه ایران از نظر تشبیه به هیکل انسانی بررسی می‌نماید (از جهتی با موضوع صد خطابه همسان است). نسخه‌ای که به دست ما رسیده ناقص و فقط هجده ورق است (از صفحه 13 تا 30) و شامل گفتاری در تأثیر استیلای امویان و چنگیزیان است، حکومت امویان را به دوره فلج تاریخی و فرمانروایی مغولان را به عصر پیدایش مرض هار تعبیر می‌کند. نخست شرحی درباره بیماری فلج و استسقاء و هاری از نظر اصول طب جدید می‌نگارد و آن معانی را بر هیئت اجتماع ایران منطبق می‌گرداند. در نسخه موجود نام نویسنده ثبت نشده و خیلی احتمال می‌دهیم که خط شیخ محمود فاضل کرمانی دوست میرزا آقا خان باشد. اما از شیوه کلام و جمله‌بندی‌ها و نحو استدلال و مطالب آن به یقین اثر فکر و قلم میرزا آقا خان است و برخی عباراتش عیناً در صد خطابه آمده است. همچنین مسلم است که یکی از آخرین نوشته‌های اوست. تاریخ نگارش آن را از این جا می‌توان شناخت که در متن اشاره به قضیه کشته شدن «فرانسوا کارنو» رئیس جمهور فرانسه دارد. می‌دانیم آنارشیست‌های ایتالیا او را در ژوئن 1894 (ذیحجه 1311) برانداختند، و با توجه به تاریخ قتل میرزا آقاخان (صفر 1314) معلوم می‌گردد که رساله مزبور را در زمان تبعید طرابوزان در 1313 نوشته است و البته مانعی ندارد که در زمان اقامت در اسلامبول به نگارش آن شروع کرده باشد. نکته دیگر این که در حاشیه ورق 25 تصریح دارد به «وقتی که در اسلامبول بودم» پس صحبت از زمان توقف در طرابوزان می‌کند.» این نسخه که ظاهراً نسخه منحصر کتاب است دو شانژمان دارد: شانژمان 3. استیلای بنی امیه بر سلطنت ایران و ظهور مرض میشوم مذموم فلج؛ شانژمان 4. استیلای چنگیزیان بر ایران و پیدایش مرض هار. نسخه ما علاوه بر شباهت با کتاب صد خطابه، که فریدون آدمیت بدان اشاره کرده، نزدیکی‌هایی هم در فصل‌بندی و موضوع و عبارات با کتاب چهار مقاله آقا خان کرمانی دارد. بیشتر مطالب شانژمان در چهار مقاله آمده و در آن جا دقیق‌تر و مفصل‌تر بحث شده است. (حکیم) [اندیشه‌های میرزا آقا خان کرمانی ص 45-46؛ شانژمان ایران، نصرت الله فتحی، در مجله نگین، س 2، ش 8 پیاپی 20، اسفند 1345ش، ص 33-37]