سیر و سلوک

● سیر و سلوک = معتقده = اعتقادات = حقیقت مذهب ملاحده / کلام و اعتقادات، سیر و سلوک / فارسی seyr va solūk = mo‘taqade = e‘teqādāt = haqīqat-e mazhab-e malāhede ؟ نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد، 597-672قمری nasīr-od-dīn-e tūsī, mohammad ebn-e mohammad (1201 - 1274) اهدا به: وزیر قطب الدین مظفر بن محمد این رساله با نام‌های: سیر و سلوک، اعتقادات، معتقده، و حقیقت مذهب ملاحده، منسوب به خواجه طوسی است که بدرخواست وزیر قطب الدین مظفر بن محمد گردآورده و اعتقاد خویش را در آن نوشت و به ناصرالدین مظفر بن مؤید داد تا به دربار رساند و پاسخ گیرد. طوسی می‌گوید پدرم از دایی خویش که شاگرد داعی الدعاة تاج الدین شهرستانه بوده است بیاموخت و خودم از کمال الدین حاسب شاگرد بابا افضل کاشی هنر ریاضی آموختم و او هماره از ظاهریان و متقلدان اوضاع شریعت نکوهش می‌کرد و مرا این سخنان دلپذیر می‌آمد مگر اینکه از او درخواستم لب حقیقت را برایم هویدا سازد، مرا کودک دانسته و شایسته شنیدن آن ندید. باز از مخدوم سعید شهاب الدین و صلاح الدین حسن و فصول مقدس علی ذکره السلام و مجلس عالی ناصرالحق و الدین (همان‌که اخلاق ناصری را برای او نوشت) یاد می‌کند و درست به روش اسماعیلیان نگاشته و بایستی قبل از 654 پرداخته باشد. (دانش پژوه) نام سیر و سلوک ظاهراً ساختگی است و کسی که متکفل چاپ آن در چاپ اول بوده بدین نام آن را خوانده است. رساله بر وفق مشرب تعلیمیان و اسماعیلیه است که به خواجه منسوب است. چون در بعضی از نسخ در دیباچه مؤلف خود را به نام محمد الطوسی معرفی نموده است. به همین جهت بعضی تصور نموده اند که خواجه در ایام اقامت در قلاع ملاحده بر حسب ضرورت به تألیف آن پرداخته است. در فهرست مؤلفات او در جایی این رساله یاد نشده و دلیلی جز نام محمد طوسی در مقدمه آن وجود ندارد که نسبت آن را به خواجه طوسی تأیید کند. از مندرجات رساله پیداست که مؤلف آن را در ایامی که در زندان اسماعیلیه بوده پرداخته و در آن به تقیه کوشیده است که به عقاید ایشان تمایلی نشان دهد و چون خواجه تا 17 جمادی الاول 654 که خورشاه پادشاه اسماعیلی تسلیم هلاکو شد در قلاع اسماعیلیه بوده لذا اگر نسبت آن به خواجه مسلم شود باید تألیف آن قبل از این تاریخ باشد. (مدرس رضوی) کتاب‌هایی که به خواجه منسوب شده و مشی تعلیمی و اسماعیلی در آن آشکار است عبارت است از اخلاق ناصری، ترجمه زبدة الحقایق عین القضاة همدانی (که نسخه آن یافت نشده)، آغاز و انجام، رساله جبر و قدر، روضة التسلیم، ترجمه ادب المجیز، اخلاق محتشمی، و همین رساله سیر و سلوک. در این رساله صریح‌تر از دیگر آثار او مشی اسماعیلی دیده می‌شود که برخی عبارات آن چنین است: الف- مدتی است تا کمترین بندگان محمد الطوسی می‌خواهد که نموداری از صورت اعتقاد و شمه‌ای از شرح حال خود را به رأی حقیقت‌نمای مجلس عالی سلطان الدعاة و الوزراء دام عالیا عرضه دارد تا از آن بارگاه معلی ... تشریف ارشاد و انتباه بر صواب و خطا و استقامت و انحراف به قدر استطاعت این بنده کمترین ارزانی فرماید؛ ب- چون ... ولادت و تربیت بنده کمترین در میان کسانی بود که ظاهر شریعت را معتقد و متقلد بودند و اقربا و عشیرات را جز اشتهار به علوم ظاهر حرفتی و صنعتی نبود به اول که در خود تمیزی احساس کرده به استماع اصول و فروع مقاله این جماعت نشو و نما یافته بود و می‌پنداشت که بیرون از این شیوه مذهبی و طریقی نتواند بود؛ ج- جلدی از فصول مقدس علی ذکره السلام به خطی میانه و کاغذ کهنه ... مشاهده کرد ... و روز و شب خود بر مطالعه آن وقف کرد و از آن کلمات مقدس که منور دل‌ها و چراغ ضمیرهاست ... فائده‌های بی نهایت گرفت و اندکی چشم تصرف باز کرد و دیده باطن گشوده شد ... و به یمن اهتمام مجلس عالی شاهنشاهی ناصرالحق و الدین ... سعادت اتصال بجماعت و انخراط در سلک مستجیبان دعوت یافت؛ د- و اما در باطن ... بدانست که حق با تعلیمیان است به برهانی که تقریر کرده شد؛ ه- و چون بنده کمترین به این مقام رسید بدانست که حاصل کار و منتهای طلب تسلیمی است که لازمه مذهب اهل تعلیم است؛ و- القصه بنده کمترین را چون این صورت در ضمیر متمکن شد بسیاری از فضولی و طلب مالایعنی که پیش از این داشت از تتبع مذهب و مقالات و تعصب در امر دیانات از سر بیرون شده ... از مناقضت احوال اصحاب شریعت و منازعه اهل ظاهر با یکدیگر و چیزی که بدان سبب می‌بافت به‌کلی زایل گشت. دعاة جمع داعی است که یکی از مراتب تبلیغ اسماعیلی بوده است. حمید الدین کرمانی در کتاب راحة العقل (ص 127) این مرتب را این‌گونه ذکر می‌کند: ناطق اساس، امام، باب، حجت، داعی بلاغ، داعی مطلق، داعی محدود، مأذون مطلق، مأذون محدود. داعی را مقام بس شامخ بوده چنان که ناصر خسرو گوید: «پیش داعی من امروز چو افسانه ست ×× حکمت ثابت بن قره حرانی / آن خداوند که صد شکر کند قیصر ×× گر بباب الذهب آردش بدربانی. ذکرهم السلام، ذکره السجود، اهل دعوت، اصحاب دعوت، مستجیب و ... از تعبیرات اسماعیلیه است. آغاز: رب انعمت فزد نعمتک ربنا آتنا من لدنک رحمة و هیئ لنا من امرنا رشدا. بزرگترین نعمتی و جسیم ترین موهبتی که عموم بندگان را خداوند زمان ... زمام حل و عقد ... را در قبضه تقدیر و کف کفایة عالی قطب الحق و الدین اعلم علماء العالم و افضل کملاء بنی آدم المظفر محمد، ادام الله ظلال جلاله، ... نهاده اند که برأی جهان آرای کفیل نظم مصالح دو جهانیست و هم بذهن مشکل گشای ترجمان اسرار ربانی ... مدتی است تا کمترین بندگان محمد الطوسی می‌خواهد که نموداری از صورت اعتقاد و شمه ای از شرح حال خود بر رأی حقیقت نمای مجلس عالی سلطان الدعاة و الوزراء عالیا عرضه دارد تا از آن بارگاه معلی که منبع ... انجام: تصدیع آن جناب از حد گذشت و بنده کترین را یارای تمهید معذرت نتواند بود اما الحدیث ذو شجون و الکلام یجر الکلام رأی عالی در همه ابواب صائب تر و سایه بزرگوار تا انقراض عالم پاینده و آفتاب اجلال از افق کمال تابنده. و السلام و السلام. چاپ: به کوشش آقای مدرس رضوی، 1325ش؛ ایران، سنگی، بدون تاریخ، جیبی، 96ص [الذریعة 93/11 و 285/12؛ نسخه‌های منزوی 1209/2؛ ریحانة الادب 181/2؛ فهرستواره منزوی 512/7 و 275/9؛ دنا 286/6-287 (17 نسخه)]