سیاحی گوید

● سیاحی گوید = چهارچشمان = کج بینان = جهلمندان = انتقاد اجتماعی / ادبیات / فارسی sayyāhī gūyad = čahārčešmān = kaj bīnān = jahlmandān = enteqād-e ejtemāʻī ملکم، 1249 – 1326 قمری malkam (1834 - 1908) نویسنده در این رساله شیوه سخن گفتن و محاوره و نویسندگی متداول در عصر (قاجار) را که آمیخته به تعصبات مختلف و تقید به اغراق بوده مورد انتقاد و سخریه (گاه با ناسزا و تندی) قرار داده و از طرفداران آن شیوه‌ها به جهل‌مندان، کج‌بینان، چهارچشمان و یاوه‌سرایان تعبیر می‌کند. در پایان رساله، داستان محاوره و جدال تاجر و جهل‌مند را که بر سر موضوع وامی که «تاجر» بر عهده «جهل‌مند» داشته، اختلاف داشته‌اند و جهل‌مند حاضر به اقرار و اداء دین نبوده است، می‌آورد. اینک بخشی از اول این فقره در اینجا نقل می‌گردد تا نشان دهنده شیوه کار نویسنده در این رساله باشد: «در حین این گفتگو جهل‌مندی را دیدم که با جمعی از خواص مرده خویش در محفلی نشسته به ادای عدالت و به تعلیم فرائض شریعت اشتغال دارد. تاجری که آیات دیانت به ظاهر احوالش داشت وارد مجلس شد با کمال عجز و نهایت خضوع بنا کرد با جهل‌مند مرشد گفتگو کردن ... نزدیک شدم ... و گفتار ایشان را در دفترم ثبت کردم تاجر گفت به سر مبارک شما اگر لازم نداشتم اظهار این مطلب را هرگز نمی‌کردم جهلمند گفت: استحصال مواد که افعال مصباحی است از فروغ معانی ... تکوین نمی‌توان ساخت ...». آغاز: بسم الله خیر الاسماء بعد از آنکه از منزل مفسد بیرون آمدیم، رفیقم مرا برد میان چند فرقه غریبه که همه از طایفه کج بینان بودند و لیکن هر کدامی به یک نوع دیوانگی اختصاص داشتند. بعضی می‌خواستند امراض بدن را باحکام ... (؟) رفع کنند. بعضی مدتها خود را معطل می‌ساختند که از اقتران کواکب سرنوشت مردم را معلوم نمایند. جمعی هم معتقد بر این بودند که زبان نه برای ادای مطلب بل برای ترتیب سجع به جهت تضییع وقت اختراع شده. این دیوانه‌های نوع آخری که در افواه مردم به یاوه سرایی اشتهار داشتند بنا به پیروی اعتقاد خود ... انجام: سواری را دیدیم که بااضطراب تمام مرکبش را به سمت شمال می‌راند والسلام چاپ: به کوشش هاشم ربیع زاده، در آغاز مشروطیت، 1325ق، [نسخه‌های منزوی 1593؛ مشار فارسی 1277؛ اصول تمدن 187؛ دنا 268/6-269 (12 نسخه)؛ فهرستواره منزوی 310/1 و 420/6 و 462/6 و 499/6]