سیاحت نامه هندوستان

● سیاحت نامه هندوستان = سیاحتنامه میرزا فضل الله خان / سفرنامه / فارسی sīyāhat-nāme-ye hendūstān = sīyāhat-nāme-ye mīrzā fazl-ol-lāh xān حسینی، فضل الله بن عضدالملک، - 1299 قمری hoseynī, fazl-ol-lāh ebn-e ‘azod-ol-molk (- 1882) فضل الله حسینی عضو عالی رتبه وزارت امور خارجه ایران، سفری به هندوستان و برمه کرده و شرح این سفر و چگونگی کشت قهوه و چای و نیل و فلفل سیاه و سفید را در این کتاب برای ناصرالدین شاه نوشته است. او از 28 ربیع الاول 1290 تا 14 رجب 1294ق در سفر بوده و وضع سیاسی و جغرافیایی هند را در آن آورده است. وی در میانه این اثر، کتاب «گیدبوک» درباره جغرافیای هند تألیف مستر جی آرابری مکی را ترجمه کرده و گنجانده است. بخش اول این سفرنامه که شامل است بر سفرهای فضل الله حسینی در هندوستان شامل این مطالب است: دیباچه؛ بدو سیر از بمبئی در تاریخ 1290؛ ورود به شهر اندور؛ ورود به جبل پور؛ ورود به پنجاب؛ ورود به لاهور و شرح لازم در حالات؛ ورود به کشمیر؛ ورود به سرینگر؛ وقعه بلوای 1289 کشمیر و نزاع سنیان و شیعه‌ها؛ ورود به شهر جمون و شرح حالات؛ شرح سیاحت شهر سیالکوت؛ ورود به امرتسر و تعریف آنجا؛ ورود به لودیانه؛ ورود به تیباله و تعریف آنجا؛ ورود به شهر دهلی و شرح سیاحت آنجا و تعریف ابنیه و عمارات و دیگر چیزها؛ ورود به اگره یا اکبرآباد و تعریف آن شهر؛ ورود به کانپور و شرح مشاهدات آنجا؛ ورود به لکنهو و سیاحت آن شهر؛ ورود به بنارس و شرح آنجا؛ ورود به کلکته و تعریف آن شهر و ترتیب قواعد و نظامات انگلیسها در آنجا؛ ورود به شهر رانگون و شرح سیاحت؛ ورود به مندلی و مشاهدات آنجا و شرح رسوم و آداب سلطان و اهالی؛ ورود به سرلابور که از شهرهای گلبرگه می‌باشد؛ ورود به حیدرآباد و اوضاع آنجا. پس از این ترجمه کتاب «گیدبوک» می‌آید که در تاریخ طبیعی و جغرافیای هندوستان است و از اصل انگلیسی به فارسی نقل شده و حاوی اطلاعات و فواید ذیقیمت از وضعیت طبیعی و محصولات و ذکر کوه‌ها و جنگل‌ها و رودخانه‌های هند است و از روی تحقیق کامل و اطلاع وافی تألیف شده و فصلی از آن در تاریخ ملوک هند است و در پایان به تسلط انگلیسها و تسلط و نفوذ آنها در هند اشاره شده است. پس از این ترجمه، تفصیل مسافرت فضل الله حسینی به برمه و ایصال نامه سلطان به دربار برمه می‌آید که حاوی مطالب مهم و اسناد تاریخی باارزشی است. در انتها نیز رساله بسیار نافع و سودمندی است در طرز زراعت و به عمل آوردن قهوه و چای و نیل و فلفل سیاه و سفید و دستور کاشتن نهال و میزان محصول این نباتات در ممالک روی زمین با رقم‌های درست در جداول از خود نگارنده سفرنامه. (دانش پژوه) آغاز: بسمله، احمد الله ناصر المله و الدین بافضاله و مالک الملوک و الاملاک فی جلاله