سوز و گداز

● سوز و گداز = قضا و قدر / شعر / فارسی sūz va godāz = qazā va qadar نوعی خبوشانی، محمد رضا، - 1019 قمری now‘ī xabūšānī, mohammad rezā (- 1611) مثنوی «سوز و گداز» او که در بحر خسرو و شیرین است و نزدیک به 500 بیت. تاریخ یک شاهزاده بانوی هندی است که در نخستین شب جشن زناشویی، دامادش زیر دیوار رفت و بمرد و با این‌که شاه نوازش‌ها بدو کرده و او را از سوختن خویش بازداشته بود او روی توده هیزمی که برای سوزاندن تن دامادش آماده ساخته بودند رفته به سوختن تن در داده است. این سوز و گداز را خبوشانی به شاهزاده دانیال نیاز کرده و در زمان اکبر سروده است. خبوشانی در آغاز آن می‌گوید: «چو این غمنامه سوزان حکایت ×× نفس بگداخت در کام روایت / رقم زد خامه معجز طرازش ×× محبت نامه سوز و گدازش / الهی این گرامی بکر مستور ×× فشاند آستین بر عفت حور / ز پاس شهیش از سربلندی ×× بترویج قبولش ارجمندی». در «سبب نظم کتاب» می‌گوید: «لعاب شعله بر کاغذ تنیدم ×× گهر در رشته آتش کشیدم/ بمستی آن ره نارفته رفتم ×× ره یکساله در یک هفته رفتم». درباره دانیال می‌گوید: «چراغ افروز مسند گاه اقبال ×× گل خورشید نوشهزاده دانیال / چو دید افتادن من قد بر افراشت ×× بدست خود سرم از سجده برداشت / بگفت ای برهمن زاد محبت ×× کهن شاگرد استاد محبت». عنوان‌های بندها چنین است: 1. آغاز حمد باری جل شأنه؛ 2. مناجات بدرگاه قاضی الحاجات؛ 3. نعت حضرت رسالت پناه محمد؛ 4. صفت شب و سبب آغاز این خجسته داستان؛ 5. سبب نظم کتاب؛ 6. مدح پادشاه ... اکبرشاه و صفت عدل او؛ 7. آغاز داستان محبت نامه سوز و گداز؛ 8. رفتن داماد به خانه عروس و در راه فرود آمدن دیوار بر سر او؛ 9. خبر یافتن پادشاه و طلب نمودن دختر را و منع کردن و قبول نکردن او؛ 10. طلب نمودن پادشاه دختر را و انعام نمودن آن؛ 11. دستوری پادشاهزاده ملازمان را از برای هیمه جمع نمودن؛ 12. آمدن شاهزاده بر سر دختر و منع نمودن او را بار دیگر؛ 13. صفت بهار و شرح حال خویش در زندان و خاتمه؛ 14. در تمثیل مناظره ماهی و سمندر با یکدیگر. به کوشش داوود ایرانی و اننداک کوماراسوامی به انگلیسی ترجمه شده است. آغاز: الهی خنده ام را نالکی ده ×× سرشکم را جگر پر کالکی ده / نفس را جلوه آه سحر بخش ×× هوس را چون نظر زاد سفر بخش انجام: گلی بخش از گلستان خلیلم ×× درین ره ساز آتش را دلیلم چاپ: لکنهو، 1286ق؛ با تحقیق امیر حسین عابدی، تهران، 1348 ش [الذریعة 256/12 و 1235/9؛ نسخه منزوی 3138 و ج 4 ص 2924-2927؛ مکتبة امیرالمؤمنین 631/2؛ دنا، ج6، ص 254-256 (64 نسخه)؛ مشترک پاکستان، ج7، ص 780-781]