سؤالات مسعود السجزی مع أسئلة البغداديين عن أحوال الرواة

● سؤالات مسعود السجزی مع أسئلة البغداديين عن أحوال الرواة / رجال / عربی su'ālāt-u mas'ūd-is sajazī ma'a as'ilat-il baġdādiyyīn ‘an aḥwāl-ir ruwāt حاکم نیشابوری، محمد بن عبدالله، 321 - 405 قمری hākem-e neyšābūrī, mohammad ebn-e ‘abd-ol-lāh (934 - 1015) رساله حاضر جزء کوتاه و پرفایده‌ای است شامل 29 سؤال از اهالی بغداد که از حاکم درباره راویان خراسانی پرسیده بودند و حاکم بدانها پاسخ گفته است. پس از آن بیش از 300 اظهار نظر درباره راویان احادیث است که مسعود بن علی سجزی درباره آن از حاکم سؤال کرده و یا این‌که در محضر حاکم بوده و اظهار نظرش را شنیده است و این اظهارات با عناوین «سألته، فقال» و «سمعته، يقول» در این رساله گرد آمده است. دسته اول سؤالات (از سؤال اول تا بیست و نهم) مربوط به محدثین بغداد است که در سفر حاکم به آن شهر در سال 381ق، هنگام بازگشت وی، نامه‌ای نوشته و به وسیله ابومحمد (عبدالرحمن) بن ابی عمرو (احمد بن محمد) بن اسحاق عماری (متوفی 394ق) به او رساندند. آنها در این نامه از حاکم نیشابوری خواستند که احوال عده‌ای از راویان خراسان را بر ایشان روشن سازد. راوی این سؤال و جواب‌ها از حاکم، مسعود بن علی سجزی است و همو سائلی است که از سؤالات سی ام تا پایان کتاب را از حاکم پرسیده و جواب‌ها را از او شنیده و نقل کرده است. در واقع گردآورنده این رساله همین سجزی است. ابوسعید مسعود بن علی بن معاذ بن محمد سجزی نیشابوری (متوفی 438 یا 439ق) از شاگردان حاکم نیشابوری بوده و از او در تذکره الحفاظ و طبقات الحفاظ یاد شده است. موضوع سؤالات غالباً مربوط به جرح و تعدیل روات احادیث است و در موارد اندک مباحثی مربوط به دیگر فنون علوم حدیث، همچون «مؤتلف و مختلف»، «من روى عن أبيه عن جده»، «الفرق بين مثله و نحوه»، و «المراسيل» و غیر آنها مطرح می‌شود. سؤال و جواب‌ها ترتیب و تبویب خاصی ندارد و آنچه به ذهن سجزی رسیده، از استاد پرسیده و برخی از مطالب رساله نیز در پاسخ به سجزی نیست، بلکه او در محضر استاد این مطالب را شنیده و نقل کرده است. این رساله از کتاب‌های مهم در جرح و تعدیل به شمار می‌رود و مورد استفاده بسیاری از دانشمندان اهل سنت قرار گرفته است. مزی در تهذیب الکمال، ذهبی در سیر اعلام النبلاء و تذکرة الحفاظ و المغنی و دیوان الضعفاء و المتروکین، ابن حجر در تهذیب التهذیب و لسان المیزان از مطالب این رساهل اقتباس کرده‌اند. نام رساله در منابع به صورت‌های مختلفی ضبط شده است. رودانی از آن به عنوان «کتاب أسئلة البغداديين لأبي عبدالله محمد بن عبدالله الحاكم عن أحوال الرواة» و «کتاب أسئلة مسعود السجزی» یاد کرده و سندش را به این رساله ذکر نموده است. فؤاد سزگین از آن به عنوان «أجوبة الحاكم النيسابورى على منصرفه من بغداد عن أسئلة أهل الحديث عن جماعة من الخراسانيين لم يقفوا على معلهم من الجرح و التعديل» نام برده و نسخه‌ای از آن را شناسانده است. دکتر نجم الدین عبدالرحمن خلف آن را «سؤالات السجزى للحاكم و أجوبته عنها» نامیده و سه نسخه از آن معرفی کرده است. دکتر موفق بن عبدالله محقق و مصحح رساله در این باره می‌نویسد: «أما أغلب المصادر التي اقتبست السؤالات فقد أسمتها «سؤالات السجزى للحاكم النيسابوری» كما أن واقع السؤالات يثبت ذلك و ينص عليه». (حافظیان ابوالفضل)