اخلاق ناصری

● اخلاق ناصری / اخلاق / فارسی axlāq-e nāserī نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد، 597 - 672 قمری nasīr-od-dīn-e tūsī, mohammad ebn-e mohammad (1201 - 1274) وابسته به: طهارة الاعراق فی تحصیل الاخلاق = تهذیب الاخلاق و تطهیر الاعراق = طهارة النفس؛ ابن مسکویه، احمد بن محمد (421-320) اهدا به: ناصرالدین ابوالفتح عبدالرحیم بن ابی منصور تاریخ تألیف: 633ق؛ محل تألیف: قاین قهستان این کتاب از مؤلفات ممتاز و استدلالی در حکمت عملی (تهذیب اخلاق، تدبیر منزل، سیاست مدن) است. خلاصه سبب تالیف که در دیباچه آمده چنین است: در روزگاری که خواجه در قهستان نزد ناصرالدین ابوالفتح عبدالرحیم محتشم قهستان بود، روزی سخن از کتاب «طهارة الاعراق» ابن مسکویه شد. محتشم قهستان از وی می‌خواهد که آن کتاب را به فارسی ترجمه نماید. اما چون لطف بلاغتی آن کتاب در ترجمه نمی‌آمد و دیگر آن‌که آن کتاب تنها در حکمت خلقی است و دو بخش دیگر حکمت عملی را فاقد است، خواجه به ترجمه تحت اللفظی آن نپرداخت و این کتاب را که شامل هر سه بخش حکمت عملی است به نام آن محتشم تألیف کرد. بخش حکمت خلقی این کتاب را ملخص همان کتاب «طهارة» ابن مسکویه قرار داد و در بخش‌های تدبیر منزل و سیاست مدن گفتار و آراء حکماء را نقل کرده است. خواجه در تمام مباحث این کتاب تنها به نقل پرداخته و از خود هیچ اظهار نظری نکرده است. کتاب شامل یک «مقدمه»، سه «مقاله» و «خاتمه» است: مقدمه در مطالبی که لازم است قبل از خوض در این علم دانسته شود؛ مقاله اول در تهذیب اخلاق، مشتمل بر دو «قسم»: قسم اول در مبادی، در هفت «فصل»: 1. معرفت موضوع و مبادی آن، 2. معرفت نفس انسانی که آن را نفس ناطقه خوانند، 3. تعدید قوت‌های نفس انسانی و تمیز آن از دیگر قوی، 4. در آن‌که انسان اشرف موجودات عالم است، 5. نفس انسان را کمال و نقصانی است، 6. کمال نفس در چیست و کسر کسانی که مخالفت با حق کرده، 7. بیان خیر و سعادت که مطلوب رسیدن به کمال است؛ قسم دوم در مقاصد، در ده «فصل»: 1. حد و حقیقت خلق و بیان امکان تغییر اخلاق، 2. در آن‌که صناعت تهذیب اخلاق شریف‌ترین صناعات است، 3. اجناس فضایل که مکارم اخلاق عبارت از آن است چند است، 4. انواعی که در تحت اجناس فضایل باشد، 5. حصر اضداد آن اجناس که اصناف رذایل باشد؛ 6. فرق میان فضایل و آنچه شنیعه فضائل بود، 7. بیان شرف عدالت بر دیگر فضایل، 8 ترتیب اکتساب فضائل و مراتب سعادات، 9. حفظ صحت نفس، 10. معالجه امراض نفس؛ مقاله دوم در تدبیر منازل، مشتمل بر پنج «فصل»: 1. سبب احتیاج به منازل و معرفت ارکان آن و تقدیم مقدمات آن، 2. معرفت سیاست و تدبیر اموال و اقوات؛ 3. معرفت سیاست و تدبیر اهل؛ 4. معرفت سیاست و تدبیر اولاد و تأدیب ایشان و رعایت حقوق پدران و مادران؛ 5. معرفت سیاست و تدبیر خدم و عبید؛ مقاله سوم در سیاست مدن، در هشت «فصل»: 1. سبب احتیاج به تمدن و شرح ماهیت و فضیلت این علم؛ 2. فضیلت محبت و اقسام آن، 3. اقسام اجتماعات و شرح احوال مدن، 4. سیاست ملک و آداب ملوک، 5. سیاست خدمت و آداب اتباع ملوک، 6. فضیلت صداقت و معاشرت با اصدقاء، 7. معاشرت با اصناف خلق، 8 وصایای منسوب به افلاطون. تاریخ ختم تالیف کتاب حدود سال 633ق است. پس از استیلاء هلاکوخان و انقراض سلطنت اسماعیلیان در قهستان در سال 654ق خواجه مقدمه این کتاب را (که شامل ثناء بر شهریاران و عظماء فرقه اسماعیلیه بوده) تبدیل به دیباچه دیگر نمود و در دیباچه دوم سفارش کرده که هر کس نسخه از این کتاب را داشته باشد دیباچه اول را حذف کند و به دیباچه دوم مصدر دارد. باز خواجه در سال 663ق به خواهش «ملک الامراء فی العالم جلال الدولة والدین مفخر جهان عبدالعزیز نیشابوری» گفتاری درباره حق پدران و مادران ضمیمه فصل چهارم از مقاله دوم می‌نماید. جز مقدمه، خاتمه‌ای نیز بر این کتاب بود که شامل بر ستایش ناصرالدین بوده و خواجه در هنگام تغییر مقدمه، این خاتمه را نیز از ستایش آنها زدود و نسخه‌های موجود اغلب فاقد مقدمه اولی و این خاتمه است و مدرس رضوی دیباچه اول اخلاق ناصری را با خاتمه محذوفه در چاپ دوم آثار و احوال خواجه آورده است. سلطان العلما خلیفه سلطان سید امیر علاء الدین حسین آملی (- 1064) به دستور شاه صفی در سال 1051 «اخلاق ناصری» را مانند جلال الدین دوانی در اخلاق جلالی به عبارت روشن‌تری درآورده و «توضیح الاخلاق» نامیده است. ابوالمعالی شمس الدین محمد بن علی بن احمد بن نعمة الله بن خاتون عاملی (درگذشته پس از 5 محرم 1068ق) نیز همین کتاب را برای سلطان عبدالله قطب شاه بهادر خان (1020-1083ق) به عبارتی روشن‌تر درآورده و بدان نام «توضیح الاخلاق عبد الله شاهی» داده است. دانش پژوه معتقد است که این دانشمند همان کسی است که «زینة المجالس» مجدی (قرن 11ق) را در 1004 با برداشتن چند سطری از دیباچه آن و گذاردن اندکی از آغاز دیباچه ترجمه قطب شاهی خود به‌جای آن سطرها به‌نام خود کرده است. البته اشکال این سخن در اینجاست که ترجمه قطب‌شاهی در 1027 ساخته شده پس شاید بتوان گفت که مجدی آن کتاب را به نام خود کرده است. عبدالرحیم بن عبدالکریم عباسی در 1058 و در نوزدهمین سال سلطنت سلطان اورنگ زیب کتابی به نام «مفتاح الاخلاق» نگاشت و لغات و مندرجات اخلاق ناصری را شرح و تفسیر کرد. آغاز1: (آغاز دیباچه نخستین:) حمد بی حد و مدح بی عد لایق حضرت مالک الملکی بود کی بعد از انک شخصی را که در نظر ظاهر هم از جنس انس است مصدر رحمت و مظهر معرفت خود گردانید تا حقیقت توحید کی خلاصه علوم دینی ... محرر این مقالت و مؤلف این رسالت گوید تحریر این کتاب کی موسوم است باخلاق ناصری. (آغاز دیباچه بعدی 2:) حمد بی حد و مدح بی عد لایق حضرت عزت مالک الملکی باشد که همچنانکه در بدو فطرت اولی و هو الذی یبدؤ الخلق که حقایق انواع را از مطالع ابداع بر می‌آورد هیولای انسان را که سمت عالم خلقی داشت چهل طور در مدارج استکمال از صورت به صورت و حال به حال بگردانید که خمرت طینة آدم بیدی اربعین صباحا، تا چون به نهایت تربیت رسید و اثر حصول شایستگی قبول در وی پدید آمد خلعت صورت انسانی را که طراز عالم امری داشت که و ینزل الروح من امره، به یک دفعه انجام1: (انجام خاتمه اول:) اینست وصایای افلاطون که خواستیم کتاب بر آن ختم کنیم و بعد از این سخن قطع کنیم خدای تعالی همگنان را توفیق اکتساب خیرات و اقتناء حسنات کرامت کناد و بر طلب مرضات خود حریص گرداناد انه اللطیف الخبیر. هر چند عرض امثال این کلمات در حضرت بزرگوار و مجلس عالی شهنشاه آفاقی شهریار ایرانی ضاعف الله جلاله ... او را همیشه از افق جلال و عظمت تابنده اولیاء منصور و اعداء مقهور و مواهب ذوالجلالی متواتر و متوالی باد بمنه و الحمد لله واهب العقل و الله ولی التوفیق. (خاتمه دوم 2): اینست وصایای افلاطون که خواستیم کتاب بر آن ختم کنیم و بعد از این سخن قطع کنیم خدای تعالی همگنان را توفیق اکتساب خیرات و اقتناء حسنات کرامت کناد و بر طلب مرضات خود حریص گرداناد انه اللطیف الخبیر. چاپ: با تصحیح مجتبی مینوی و علیرضا حیدری، تهران، انتشارات خوارزمی، 1356ش، در 620 صفحه؛ کلکته، 1269؛ لکنائو، 1286؛ لاهور، 1865؛ گزیده آن با دیباچه آقای همائی، تهران، 1320ش؛ مشار فارسی، ج 1، صص 199-200؛ بمبئی، سنگی، 1267ق، وزیری، 227ص؛ دارالسلطنه تبریز، بی‌ناشر، 1320ق، رقعی، 419ص؛ تبریز، سنگی، 1351، خشتی، 2+351صص [الذریعة 380/1و 381؛ نسخه‌های منزوی 1534/2؛ کشف الظنون 38/1؛ فهرستواره منزوی 309/6-312؛ احوال و آثار خواجه نصیرالدین طوسی، سید محمد تقی مدرس رضوی: 449-459؛ مکتبة امیرالمؤمنین 27/1؛ دنا 473/1-478] شرح و حواشی: 1- نفس = معرفت نفس = منتخب اخلاق ناصری؛ نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد (597-672) 2- الاخلاق النصیریة فی تعریب الاخلاق الناصریة؛ جرجانی، محمد بن علی (-838) 3- لوامع الاشراق فی مکارم الاخلاق = اخلاق جلالی؛ دوانی، محمد بن اسعد (830-908) 4- اخلاق علائی = اخلاق المعالی؛ ابن الحنانی، علی بن امرالله (-970) 5- توضیح الاخلاق عبدالله شاهی = توضیح الاخلاق قطب شاهی؛ خاتون آبادی، محمد بن علی (-1057) 6- توضیح الاخلاق = شرح اخلاق ناصری = تصفیه اخلاق ناصری؛ سلطان العلماء، حسین بن محمد (1001-1064) 7- اخلاق ناصری (منتخب)؛ نصیری طوسی، محمد تقی بن عبد الحسین (-11) 8- مفتاح الاخلاق عباسی؛ برهانپوری، عبدالرحمن بن عبدالکریم (-11) 9- اخلاق جلالی (منتخب)؛ گلپایگانی، محمد تقی (-1292) 10- فرهنگ ترجمه لغات اخلاق ناصری 11- لوامع الاشراق فی مکارم الاخلاق(منتخب) = گزیده اخلاق جلالی 12- تزکیة الارواح عن موانع الافلاح 13- سواطع الآفاق فی شرح لوامع الاشراق؛ محمد یوسف علی