اخلاق محتشمی

● اخلاق محتشمی / اخلاق / فارسی axlāq-e mohtašamī نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد، 597 - 672 قمری nasīr-od-dīn-e tūsī, mohammad ebn-e mohammad (1201 - 1274) ناصرالدین بن ابی منصور محتشم قهستان که خواجه سالیان دراز در نزد او بوده کتابی در مکارم اخلاق مشتمل بر آیات قرآنی و اخبار نبوی و آثار علوی و بعضی از ائمه دین و کلماتی از داعیان اسماعیلی و سخنان حکماء و دانشمندان جمع آوری کرده و به جهت تراکم اشتغال فرصت نیافته آن را تکمیل و ترجمه نماید، لذا از خواجه طوسی خواسته است که آن را به اتمام رساند. محتشم خود چند برگی به خط خود با عنوان «فهرست» نگاشته بود. وی از خواجه خواست که «شمه‌ای از آنچه استماع می‌کنی از املاء ما و در کتب اهل دعوت می‌بینی شمه‌ای را با آن اضافت کرده تا چون تمام شود و نظر ما بر آن بگذرد اگر مصلحت بینیم فرمائیم که از سواد با بیاض برگیرند». خواجه هم پذیرفت و آنچه از محتشم می‌شنید در آن می‌نوشت «و اگر فنی بود که اسم آن در فهرست مثبت» بوده و کمتر در باره آن سخن رفته بود از «کتب اهل دعوت» کلمه‌ای چند برگرفته بر آن می‌افزود و پس از پایان یافتن ابواب چهل گانه کتاب، آن را به محتشم نشان داد تا اگر بخواهد آن را بپسندد. خواجه در این کتاب نخست آیات قرانی را آورده و سپس اخبار نبوی و آنگاه اخبار علوی و سپس سخنان دیگر امامان شیعه را به‌ویژه از صحیفه سجادیه. سپس سخنان فیلسوفان و داعیان اسماعیلی در این کتاب آمده است. طوسی پس از هر بندی ترجمه ساده و بسیار روانی از آنها کرده و این ترجمه او با ترجمه‌های او در اخلاق ناصری و ترجمه الادب الوجیز از عبارات عربی یکسان نیست بلکه با ترجمه‌های موجود در رساله تولی و تبرا و روضة التسلیم مانندگی دارد. اخلاق ناصری در 633 ساخته شده است ولی اخلاق محتشمی را نمی‌دانیم که کی به نگارش درآمده و شاید از سادگی آن بتوان گمان برد که پیش از اخلاق ناصری و گویا برای تبلیغ و دعوت نوشته شده و پیداست جنبه عملی و مذهبی آن بیشتر است تا اخلاق ناصری که فلسفی صرف می‌باشد. این کتاب همانند اخلاق ناصری جنبه فلسفی و اخلاقی دارد ولی جنبه عملی آن می‌چربد و برای وعظ و دعوت و پند و اندرز و اصلاح اعمال و اقوال ساخته شده و به سبک شیعی باطنی (اسماعیلیان) می‌باشد. از رهگذر دیگر این کتاب متنی است که بسیاری از نکات نادر تاریخ فلسفه و ملل و نحل اسلامی در آن آمده و عبارات بسیاری از کتبی که اکنون در دست نیست مانند کتاب «الزلفة» ابوحیان توحیدی و کتب فلسفی داعیان باطنی در آن دیده می‌شود. فارسی آن بسیار روان و برابر با عبارات عربی و برای کسانی که به فن ترجمه می‌پردازند بسیار سودمند می‌باشد. گذشته از اینکه چند سجل و عهدی از خلفاء و داعیان فاطمی در آن دیده می‌شود که در جاهای دیگر گویا یافت نمی‌شود. آغاز: ... میفرمودند که در هر بابی از ابواب مکارم اخلاق از آیات قرآن و اخبار پیغمبر و اشارات و سجلات موالی از نصوص کلام و احادیث رسول علیه السلام و نکات رجال و دعوات موالینا لذکرهم السلام و نکت رجال و دعاة ایشان و سخن بزرگان کلمه ای چند ثبت می‌باید نمود تا فائده مطالعه و تذکار و قرائت و تکرار آن عموم رفیقان طالب را حاضر و غایب شامل باشد ... و چون روزی چند برین بگذشت بر لفظ بزرگوار بکمترین بندگان و مخلص‌ترین مستفیدان محمد الطوسی که در اوقات فرصت تقاضای انجام: سایه بزرگوار این پادشاه کامکار بر سر کافه بندگان ابدا گسترده داراد و آثار تصرف صروف از اکناف این مملکت محروس بفر دولت همایون او سترده بحق الحق و رسول الثقلین و عترته الطاهرین. چاپ: تهران، 1339ش، سربی، وزیری؛ به تصحیح محمد تقی دانش پژوه، 32+588ص، با ادب الوجیز و رساله تولا و تبرا و مقاله فی فضائل امیر المومنین جزو انتشارات دانشگاه تهران [احوال و آثار خواجه، مدرس رضوی، چاپ جدید، ص 558 تا 560؛ مقدمه اخلاق محتشمی از دانش پژوه؛ مشار فارسی 196/1]