سفینة الانشاء

● سفینة الانشاء / انشاء / فارسی safīnat-ol enšā’ فروغ نائینی، محمد علی، 1174 – 1262 قمری forūq-e nā’īnī, mohammad ‘alī (1761 - 1846) سفینة الانشاء یکی از کتب ادبی و تاریخی است و بسیاری از اطلاعات تاریخی را متضمن و قدیم‌ترین انشاء با تاریخ فروغ در این کتاب انشائی است که به سال 1214 نگاشته و آخرین انشاء با تاریخ وی مقدمه‌ای است که بر وصیت نامه میرزا ابوالحسن خان شیرازی وزیر دول خارجه به سال 1260 نگاشته است و فهرست مطالب و فصول کتاب چنانکه در مقدمه گفته‌اند این است: فصل 1. پاره‌ای از وقایع به طرز تاریخ مرقوم داشته‌اند در این فصل شرح مبسوطی از تاریخ فتحعلی شاه و قسمتی از اشعار او و تاریخچه ایل قاجار و کیفیت سلطنت آنها تا مردن این پادشاه و وقایع مهمه و عهدنامه‌ها و بعضی از منشآت که در آن اوان انشاء کرده است ثبت شده؛ فصل 2. نامه‌ها و مراسلاتی است که از جانب سلاطین و اولیای دولت ابد مدت قاهره ایران به دول خارجه نگارش یافته؛ فصل 3. قبالجات و دیباچه و شروحی چند که در عنوان و ظهر پاره‌ای کتب و غیره مرقوم شده؛ فصل 4. رسائل و فراهین سلاطین دولت علیه (در این فصل فرمان ولیعهدی محمد شاه و ناصرالدین شاه که هر دو از منشآت فروغ می‌باشد ثبت گردیده و جواب‌هایی که فتحعلی شاه به علمای اعلام معاصر خویش به قلم فروغ نوشته نیز در این فصل است و از آنها جوابی است که به جناب شیخ احسائی به عربی نوشته است (ص 146 و 147 سفینه) (از این که تاریخ بعضی از فرامین که به انشاء فروغ نگارش یافته سال 1225 می‌باشد و از انشائی که در فصل اول بود دانستیم که در سال 1224 در اصفهان بوده و از طرف مرحوم واله مراسله‌ای نگاشته معلوم می‌شود ابتداء ورود وی به انشاء در دستگاه سلطنتی سال 1225 بوده است))؛ فصل 5. مراسلات و عریضجات (در این فصل آنچه از طرف خود و دیگران نگاشته مندرج است)؛ فصل 6. اشعاری چند بر سبیل نمودار (در این فصل اشعار تاریخی و ترجیع بند موشح به اسم فتحعلیشاه و غزلیاتی که نیز در مدح و تعریف این پادشاه گفته و اشعار متفرقه دیگری است). از آثار شعری فروغ در دوره محمد شاه و ناصر الدین شاه چیزی در این کتاب نیست ولی در مجمع الفصحاء و گنج شایگان مختصری موجود است. از این کتاب نسخه‌هایی در مجلس به شماره 2257، سپهسالار (شهید مطهری فعلی) شماره 2769 به خط خود جامع مجموعه یعنی میرزا اسدالله و نسخه‌های دیگری در کتابخانه ملک به شماره 3843 و الهیات تهران به شماره 146ب موجود است. مرحوم ابن یوسف نخستین فردی است که با مطالعه کامل اثر و با بهره گیری از تذکره‌های عصری به عرضه اطلاعات دقیقی از کتاب دست زد. اما خلط شخصیت محمد مهدی نائینی با یکی دیگر از منشیان دربار قاجار در عصر ناصری که با اعتماد السلطنه و هدایت (صاحبان المآثر و الآثار و مجمع الفصحا) هم‌روزگار بوده باعث شد وی در تعیین نام درست فروغ، روزگار حیات و تاریخ وفاتش اشتباه کند. آقا بزرگ طهرانی در الذریعة با استناد به مطالب ابن یوسف ولی با رفع خطاهای آن و با آگاهی از این که نسخه سپهسالار به خط جامع منشآت یعنی اسدالله نائینی کتابت شده در 1269ق است (وی در نیمی از کتاب برای فروغ جمله دعایی زندگان و در نیم دیگر جمله دعایی درگذشتگان را به کار برده) سال 1269ق یا پیش از آن را تاریخ تقریبی درگذشت فروغ دانست. مرحوم سعید نفیسی در فهرست مجلس در توصیف نسخه 2257 که به خط نوه مؤلف، عبدالرحیم بن محمد تقی بن محمد علی نائینی است با توجه به یادداشت پایانی این عبدالرحیم و با استفاده از کشفیات آقا بزرگ، راه درست را پیمود و لحن قاطعی را که ابن یوسف درباره یکی بودن دو «فروغ» به کار برد، استفاده نکرد. فهرست‌نگاران کتابخانه ملک هم با ارجاعات درست به فهرست مجلس، سپهسالار و الذریعة، تاریخ درگذشت این فروغ را 1261ق ذکر کردند که گویا اشتباه چاپی باشد و 1269ق درست آن است. استاد ایرج افشار هم در مقدمه ارزشمند فروغستان کاملاً از این مطلب مطلع بوده به جدا بودن دو فروغ به درستی اشاره کرد. بعدها معرفی‌نامه بسیار مفصل و نکته‌سنجانه‌ای از این اثر در فهرست سنا (مجلس شماره 2) از مرحوم دانش پژوه دیدم که جامع اطلاعات پیشینیان و دارای اطلاعات بسیار تازه‌ای از صاحب مجموعه حاضر است. پس، مؤلف منشآت موسوم به سفینة الانشاء که فروغ تخلص می‌کرده است یقیناً با مؤلف فروغستان در علم سیاق (چاپ استاد ایرج افشار) و صحائف العالم (دائرة المعارفی از عصر قاجار که نسخه‌هایی در دانشگاه تهران، مرعشی قم و فیضیه قم دارد) که ذکرش در حدیقة الشعراء و مکارم الآثار آمده و احتمالاً در 1298ق درگذشته متفاوت است. (جواد بشری) آغاز: منشیان فصیح البیان را فروغ انجمن بر بیان ستایش فرماندهی است که دبیران دفتر قرب در پیشگاه عرفانش عریضه خوان عجز بی منتها آمدند و بعد چون سرکار مقرب الخاقان ... آقا میرزا محمد نائینی دام ظله با آنکه همواره در دیوان عطارد دبیر سلاطین معدلت قرین به ارتکاب مشاغل خطیر از جمیع همگنان برتر بوده اند به جمع هیچ اسبابی اعتنا نفرموده اند ... انجام: ... چه کار ناصح بیکار را بمن که مرا ×× نه اوست عمه و نه عم، نه خال و نه خاله است / بماتمند خلایق ز ناله‌های فروغ ×× مگر به ماتم فتحعلی شهش ناله است / عروس ملک به امید رجعتش تا حشر ×× نشسته چشم به راه خطیب و دلاله است