اخلاق شمسی (شمسیه)

● اخلاق شمسی (شمسیه) / اخلاق / فارسی axlāq-e šamsī (šamsīye) شیرازی، حسن بن روزبهان، ق 10 قمری šīrāzī, hasan ebn-e rūzbehān ( - 16c) اهدا به: وزیر شمس الدوله محمد تاریخ تألیف: 933ق؛ محل تألیف: اصفهان کتابی اخلاقی است که مؤلف پس از دیدن «تاریخ یمینی» و «تاریخ رشیدی» و «دستور الوزراء» و «قانون الملک»، که به واسطه این کتب نام وزرای زمان صاحبان تألیف زنده مانده است، کتاب حاضر را جهت وزیر زمان خویش شمس الدین محمد به تقلید از «اخلاق محسنی» واعظ کاشفی (-910ق) نگاشته است. وی این کتاب را در چهارده «باب» و «خاتمه» تنظیم نموده با این عناوین: 1. ذکر بعضی از مکارم اخلاق و نصب قواعد داد و دین و عدل و رعیت‌پروری؛ 2. حسن خلق و رفق و مدارا با اهل علم؛ 3. اخلاق و اعتقاد به اهل علم؛ 4. صفت کرم و شفقت با کافه خلایق؛ 5. برآوردن حاجات خلایق؛ 6. مراعات تقوی و اجتناب از محرمات؛ 7. صبر و شکر و رضا؛ 8. مذمت و حقارت دنیا؛ 9. صفت قناعت و مذمت حرص و طمع؛ 10. طریق ریاضت و کسر نفس؛ 11. آداب محبت و حمایت محبان؛ 12. نگاه داشتن حقوق؛ 13. علم فراست؛ 14. عفو عند القدرة و مؤانست با اخیار و احتراز از صحبت اشرار؛ خاتمه در بعضی آداب و نصایح و وصایای حکما در 7 «فصل»: 1- آداب معاشرت با طبقات مردم، 2- تدبیر اولاد و تربیت ایشان، 3- آداب تکلم و لوازم آن، 4- آداب سکون و حرکت، 5- آداب طعام خوردن، 6- تربیت خدمت خدمه و عبید، 7- علم سیاست و آداب ملوک. مؤلف در باب سیزدهم اشاره کرده که در سال 924 ق کتابی از فخرالدین رازی در علم فراست خوانده و به درخواست برخی دوستان آن را با اضافاتی از خود به فارسی برگردانده و آن را به نام «مرآة الانسان» نامیده که گزیده‌ای از آن را در باب سیزدهم آورده است. آغاز: 1: نحمدک یا ذالجود و الفضل و الاحسان و نشکرک یا واهب مواهب الالاء و النعماء فی کل حین و اوان - خداوندی که سازنده کارهای مسکینانست و برارنده حاجات درماندگان. 2: بسمله، حمدله ... اما بعد این کتاب مشتمل است بر چهارده باب و خاتمه، باب اول در بعضی از مکارم اخلاق انجام: کتاب نیست غلط می‌کنم که دریایی است، که دست عقل ز اطراف او گهرچین است، دقیقهای معانیش درلباس حروف، چو درسیامی شب نقطه های پروین است. قد تمت الکتاب المسمى باخلاق الشمسية في ... [نسخه‌های منزوی 2/1531؛ الذریعة 375/1 و 275/1؛ لغت نامه دهخدا 3/3؛ فهرستواره منزوی 300/6-301؛ دنا 467/1 (16 نسخه)]