سته ضروریه

● سته ضروریه = حفظ صحت / طب / فارسی sette-ye zarūrīye = hefz-e sehhat متطبب گیلانی، ولی بن علی motatabbeb-e gīlānī, valī ebn-e ‘alī اهدا به: ابوالغازی قطب شاه رساله‌ای مفصل در بیان اصول و مبانی پزشکی؛ در یک «مقدمه» و شش «فصل» تنظیم شده است: مقدمه در تعریف علم طب و اقسام آن؛ فصل 1. در جنس هوا، مشتمل بر چند «نسیم»: نسیم 1) بیان احتیاج به آن، 2) بیان اعتدال هوا و منفعت آن، 3) بیان تغییرات هوا، مشتمل بر سه «هبوب»: هبوب اول در تغییرات طبیعت، هبوب دویم در تغییرات غیر طبیعی بر آن وجه که فساد و منافی مجرای طبیعی نباشد و آن مشتمل بر دو «شمامه»: شامه اول در بیان سبب، شامه دویم در شرح مضرت و منفعت، هبوب سیم در تغییراتی که منافی و مضار باشد مجرای طبیعی را و مشتمل است بر دو «رایحه»: رایحه اول در بیان اسباب وبا، رایحه دوم در شرح کیفیت احتراز هوای وبائی، نسیم 4) تدبیرات فصول اربعه؛ فصل 3. در جنس خوردن و آشامیدن و مشتمل است بر «مائده» و دو «مشربه»: مائده در بیان احتیاج به خوردنی و کیفیت احوال آن و مشتمل است بر چند «طبق»: طبق اول بیان احتیاج به خوردنی، دوم در اقسام طعام، سوم در اقسام غذا، چهارم در بیان آن‌که در انواع طعام به کدام رغبت باید نمود، پنجم در بیان آن‌که از کدام خوردنی اجتناب باید نمود، مشربه 1) بیان احتیاج به آشامیدن آب و شرح لطافت و ردائت آن و مشتمل است بر سه «جرعه»: جرعه اول در بیان احتیاج، جرعه دوم بهترین آب، جرعه سوم در بیان طریق استعمال آب؛ مشربه 2) بیان شرب شراب و مشتمل است بر چند «ساغر»: ساغر اول در اوصاف و خواص شراب، ساغر دویم در بیان کیفیت استعمال شراب، ساغر سیوم در بیان منافع شراب؛ فصل 3. جنس حرکت و سکون که مشتمل است بر چند «انتقال»: 1) تعریف حرکت و سکون و اقسام آن، 2) بیان حاجت به سکون و حرکت، 3) فواید ریاضت و اقسام آن؛ فصل 4. جنس خواب و بیداری، مشتمل است بر چند «انتباه»: انتباه 1) بیان احتیاج آدمی به خواب و بیداری، 2) بیان فواید خواب و بیداری، 3) تدبیرات خواب و بیداری، 4) بیان استدلال نمودن از حال خواب و بیداری بر احوال مزاج؛ فصل 5. جنس اعراض نفسانی و فواید و مضار، مشتمل بر سه «کیفیت»: 1) تعریف اعراض نفسانی و بیان احتیاج به آن، 2) بیان حرکت و سکون نفسانی و منفعت و مضرت آن، 3) استدلال نمودن از انتقالات نفسانی بر حالات بدن؛ فصل 6. جنس استفراغ و احتباس، مشتمل بر چند «تنقیه»: 1) بیان حاجت به آن، 2) تدبیر استفراغ و احتباس، 3) بیان حمام و فواید آن، 4) بیان مجامعت و تدبیرات آن در چند «لذت»: لذت اول در کیفیت مباشرت و منفعت و مضرت، لذت دویم در اختیار مجامعت با بعضی و اجتناب از بعضی، لذت سیوم در بیان طریق مجامعت، لذت چهارم در بیان بعضی که تقویت مجامعت نماید، لذت پنجم در بیان انتشار آلت و میل مباشرت، لذت ششم در قوی گردانیدن قوت باه و سبب نقصان آن، لذت هفتم در قوت انعاظ و شدت امساک و سرعت انزال، لذت هشتم در ذکر ادویه و اغذیه که تقویت باه نماید از جنس مفردات و مرکبات و غیرها؛ خاتمه در بعضی امور کلیه. آغاز: 1- حمد بیحد و سپاس بیعد مرصانعی را که اشراح ارکان متضاده ابداع و انواع موالید بحسب قابلیت و استعداد نمود و بزیور لآلی ناطقه و یواقیت [...] عاقله امتیاز بنی نوع انسان را از سایر موالید نوع ... 2- سپاس بی قیاس خداوندی را که حکمت نامتناهیه از اساس است ... 3- بسمله، حکمت خدای راست جل جلاله و قدرت پادشاهی راست عم نواله که سراج و هاج و مزاج انسانی را بآتش حراری عزیزی روشن ساخت ... اما بعد بدان ایدک - الله تعالی که بمقتضای خبر خیر الانام علیه السلام که العلم علمان ... بنابراین بوالهوسی قاسم طبیبی ... خواست که مختصری در علم حفظ صحت بهم رساند انجام: 1 و 3- و از این جهت خطا بر گفته و حرف حکماء نکشند و سخن ختم الکلام و السلام [نسخه‌های منزوی 550؛ فهرستواره منزوی 3501/5]