سته داعی

● سته داعی / ادبیات / فارسی setta-ye dā‘ī داعی شیرازی، نظام الدین محمود، 810 - 870 قمری dā‘ī šīrāzī, nezām-od-dīn mahmūd (1408 - 1466) شش کتاب به ترتیبی که در نسخه کتابخانه مجلس شورا است و موافق ترتیب انشاء می‌باشد، این است: 1. مشاهد. موضوع آن پس از توحید و نعت حضرت پیغمبر (ص) بحث در اطراف طلب، تجرید، ذوق، کشف، معرفة و حقيقة می‌باشد و تمام این مثنوی (مشاهد) در حدود پانصد و هفتاد بیت می‌باشد. آغاز: «بلبل اگر ناله بر آرد رواست ×× خاصه که از طرف گلستان جداست». با ابیاتی چند که زیر عنوان الالحاق در آخر نسخه می‌باشد شامل مطالبی تاریخی است، از این رو آنها را با تقلید به رسم الخط نسخه عیناً در اینجا می‌آوریم: «از پس ده سال که بود این کتاب ×× کوش زد خلق چو در خوشاب / وزپی آن هم که حوالت فتاذ ×× تا سه کتاب دگرم دست داد / در همه جا چون بتخلص رسید ×× خامه داعی همه داعی کشید / زانکه فنا نام مرا کرده گم ×× گفته زنام و لقب خود مجم / در سفر قبله نهادم چو گام ×× کشت فنا بر من خاکی تمام / باز بقائی زنوم در رسید ×× شد دگرم نام و نشانی بدید / یافتم از نام بقا باز ضو ×× پس لقبم داد تخلص زنو / کای ز خدا یافته نظم زرین ×× از پی این نظم نظامی گزین / گر سخنت نیست نظامی مدار ×× دست دل از نام نظامی مدار / در سخن بنده که هست این زمان ×× هست هم از نام نظامی نشان / نام نظامی بتخلص مراست ×× خود نفس خواجه نظامی کراست / برد ز میدان سخن خواجه گو ×× کس نرسانید سخن را به او / نیست اگرچه چو نظامیم رخش ×× بار خدایا به نظامیم بخش / صورت تاریخ زمان سخن ×× هر که بخواهد که بداند ز من / هشتصد و سی و شش هجری شده ×× وین نمط خاص تمام آمده»؛ 2. گنج روان. این مثنوی را در ده مقاله به نظم آورده و در معرفت ذات و صفات حق تعالی و معرفت انسان و اخلاق و احوال و مقامات و کمالات اوست و در آخر تصریح شده که به سال 841ق به انجام رسیده و در حدود هشتصد بیت است. آغاز: «نخستین که آید قلم در زبان ×× بحمد خدا به که گردد روان»؛ 3. چهل صباح. این مثنوی در سیر و سلوک می‌باشد و مطالب را در ذیل چهل صباح که هر یک را به نامی نامیده مندرج ساخته و در حدود هفتصد و هفتاد بیت می‌باشد و به سال 843ق خاتمه یافته و این چند بیت در خاتمه کتاب است: «در نظم، نظامی ارنیم من ×× در خورد زمان نظامیم من / گر نظم نظامیانه خود نیست ×× در طرز اداء خویش بدنیست / شعریست اگر چه نیک ساده ×× داد سخن اندروست داده / در مسئلهای صوفیانه ×× بس تیر رسید تا نشانه / داعی کم گو که پرتو تاوانست ×× کز هر چه بهست نام حق به»؛ 4. چهار چمن. این مثنوی را در چهار چمن مرتب نموده و به سال 842ق به پایان آمده و در حدود نهصد و هفتاد بیت می‌باشد. آغاز: «میوه باغ جان ما سخن است ×× چه سخن هر چه از خدا سخن است»، انجام: «نامه‌ای از نظامی ثانی ×× یافته نظم پاک عرفانی / رفته از هجرت رسول امین ×× چل و دو بعد هشتصد ز سنین / یا رب این نامه پر آوازه ×× چون چمن دار، در نظر تازه / گر چمن میکنی گهی ویران ×× دار معمور این چمن بجهان / آنچه گفتیم ز داعی مسکین ×× باد در حضرتت قبول آمین»؛ 5. چشمه زندگانی این کتاب را در هفت «رشحه» به نظم آورده: 1) وحدت واجب الوجود، 2) ارتباط عالم بحق تعالی و اثبات وحدت او، 3) در آنکه انسان خلاصه عالمست، 4) روح انسان، 5) معاش و معاد انسان، 6) حشر و بقای انسان، 7) کمال و خلافت انسان و هر یک از رشحه‌ها به یک مثنوی آغاز گردیده و پس از آن ترکیب‌بندی و از آن پس قصیده‌ای در آن موضوع است و تمام آن در حدود هفتصد و پنجاه بیت می‌باشد و به سال 856 به انجام رسیده. آغاز: «ستایش را سزاواری خدایا ×× که بخشیدی مرا یاری خدایا»، 6. عشق‌نامه، این مثنوی در عشق و مراتب آن است و با عنوان سخن اول و دوم و نسخه این کتابخانه تا یازده سخن را داراست و بدین بیت خاتمه می‌یابد: «این تمام آمد بگویم دیگری ×× که مرا با تایبان باشد سری». نگارنده را عقیده این است که از نسخه کتابخانه مجلس شورا برگ‌هایی افتاده و به همین سبب تاریخ انشاء آن هم به دست نیامد ولی از قرائن معلوم می‌شود که پس از سال 856ق (تاریخ انجام مثنوی پنجم) آغاز شده است. این نسخه عشق‌نامه در حدود یک هزار و دویست بیت است. آغاز: «از ازل گر گوش داری تا ابد ×× بشنوی از هر زبان حمد احد». (ابن یوسف شیرازی)