اختیارات مظفری

● اختیارات مظفری / هیئت / فارسی extīyārāt-e mozaffarī قطب الدین شیرازی، محمود بن مسعود، 634 - 710 قمری qotb-od-dīn šīrāzī, mahmūd ebn-e mas‘ūd (1237 - 1311) وابسته به: نهایة الادراک فی درایة الافلاک؛ قطب الدین شیرازی، محمود بن مسعود (634-710) اهدا به: مظفر الدین یرلق ارسلان مؤلف پس از «نهایة الادراک» به آن پرداخته است و در آن به بیان حقایق علم فلک و عقاید برگزیده بسنده کرده و بر خلاف «نهایة الادراک»، به نقص و ابرام سخن دیگران نپرداخته است. دارای چهار «مقاله» است: مقاله اول، مشتمل بر سه «باب»: 1. تعریف علم هیئت و موضوع و مبادی و مسائل و فایده آن، 2. ذکر مقدماتی که تعلق به علم هندسه دارد؛ 3. ذکر مقدماتی که تعلق به علم طبیعی دارد؛ مقاله دوم در هیئت اجرام علوی و آنچه بدان تعلق دارد، مشتمل بر سیزده «باب»: 1. استدارة سطح زمین و آسمان، 2. وضع و ترتیب اجرام بسيطه، 3. دوایر مشهوره از عظام و صغار، 4. اوضاعی که نسبت حرکت اولی و ثانیه جاذب می‌شود و احوال کواکب ثابته، 5. اسناد حرکاتی که ظاهراً ممتنع الصدور باشد از افلاک با صوتی که اقتضاء جواز صدور آن کند، 6. افلاک و حرکات آفتاب، 7. افلاک ماه و حرکات او در طول و عرض، 8. افلاک کواکب علوی یعنی زحل و مشتری و مریخ و حرکات ایشان در طول، 9. افلاک زهره و عطارد و حرکات ایشان در طول، 10. اختلاف منظر، 11. اختلاف نور ماه در عروض کواکب پنج‌گانه که ایشان را متحیره خوانند، 12. نقصان و خسوف و کسوف و زمانی که میان دو خسوف یا دو کسوف افتد، 13. مکافات و قرانات و تسریق و تغریب و ظهور و خفا کواکب؛ مقاله سوم در هیئت زمین، مشتمل بر سیزده «باب»: 1. هیئت زمین و شمه‌ای از احوال او، 2. مواضعی که آن را عرضی باشد بر وجهی کلی و آن را آفاق مایله خوانند و در سمت مشرق و مغرب و تعدیل النهار، 4. خواص مواضعی که عرض آن را از تمام میل کلی درنگذرد، 5. خواص مواضعی که عرض آن از تمام میل کلی در گذرد و به ربع دور نرسد، 6. خواص مواضعی که عرض آن ربع باشد از دور، 7. مطالع بروج، 8 درجات ممر کواکب و درجات طلوع و غروب ایشان، 9. مقدار شبانه‌روز و تعدیل الایام باللیالی، 10. صبح و شفق، 11. معرفت اجزاء ایام، 12. اظلال و احوال آن، 13. معرفت خط نصف النهار که آن را خط زوال خوانند و در سمت بلاد؛ مقاله چهارم، در سه «باب»: 1. در معرفت مقادیر ابعاد و اجرام بر وجه مشهور، 2. بیان خطایی که مقدمان و متأخران را افتاده است در ابعاد و اجرام، 3. طریق حق در ابعاد و اجرام. قطب شیرازی در این کتاب از اصل حدسی و ابداعی و استنباطی که از تحقیقات خود اوست به‌تکرار یاد می‌کند. در بیشتر مباحث بر سخن دیگران خرده‌گیری‌ها دارد که بیشتر آن بر اساس همین اصل حدسی است و در «نهایة الادراک» نیز دیده می‌شود. قطب شیرازی شانزده اشکال بر وجه مشهور در اثبات هیئت افلاک مجسمه وارد کرده و خود بر اول خویش با وجهی دیگر آن را اثبات می‌کند. وی اصل حدسی خود را در خاتمه دوم باب 7 مقاله نخستین، به شرح باز گفته است. وی در این رساله از عمر خیام (از فصلی که او بر رساله ابوعلی بن الهیثم الحاق کرده در حرکت التفات و نیز از زیجی که ساخته است)، از رساله ابن هیثم (در آنکه ظاهر از آسمان بیش از نیمه اوست)، از خرقی در منتهی، از محمد بن اسحاق سرخسی و ابوالعباس ایرانشهری (و اینکه او در اواسط زمان سرعت حلقه نورانی یافته است از آفتاب محیط به ماه)، از ابوریحان و یحیی بن منصور، صوفی، خازنی، ابوالعباس لوکری و کتاب «ترکیب الافلاک» ابوعبید جوزجانی و ابن سینا و کتاب «الاقتصاص» یا «منشورات» بطلمیوس و «نهایة الادراک» خویش یاد می‌کند. آغاز: بسمله، رب انعمت فزد سپاس و ستایش بی قیاس و مدح و حمد بی حد و عد لایق حضرت صانعی باشد انجام: رشک شهر طاووسان اولی الاجنحه مثنی و ثلاث و رباع کناد بمحمد و آله الطیبین الطاهرین [دنا 1: 446-447 (14 نسخه)؛ استوری 64/2؛ مجله راهنمای کتاب 433/11؛ نسخه‌های منزوی 224/1؛ فهرستواره منزوی 2787/4]