آداب المتعلمین

● آداب المتعلمین / اخلاق / عربی ādāb-ul muti‘allimīn ؟نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد، 597 - 672 ق nasīr-od-dīn-e tūsī, mohammad ebn-e mohammad (1200-1273) مختصری است در دوازده فصل دارای دستورات اخلاقی که استادان و شاگردان و طالبان علم باید آنها را به کار بندند. در مورد مؤلف این کتاب اختلاف است، مشهور بین علمای شیعه آن است که از تالیفات خواجه نصیر الدین طوسی است. همسانی فصول و مطالب این کتاب با «تعلیم المتعلم» زرنوجی (519ق) موجب گردیده که عده‌ای گمان کنند این کتاب همان کتاب زرنوجی می‌باشد. دانش پژوه معتقد است که آن را از خواجه طوسی دانسته‌اند ولی از زرنوجی است و همان تعلیم المتعلم او (فهرست ادبیات ص 8؛ حقوق 229). این رساله در مجله معهد المخطوطات العربیة مجلد 3 جزو 2 ص 267-284 نیز بنام خواجه طوسی چاپ شده و در آن آمده (ص 280 حاشیه 1) که «محمد بن الحسن» که در فصل 6 و 7 از آن یاد شده است «محمد بن الحسن المهدی» است که از ترس دشمنان پنهان شده است. از این حاشیه پیداست که گروهی در پرداختن این رساله به نام طوسی دست اندر کار بوده‌اند. (دانش پژوه) با تطبیق کامل مطالب و نیز آغاز و فصول هر دو کتاب می‌توان نتیجه گرفت: الف: «تعلیم المتعلم» تألیف زرنوجی می‌باشد. ب: «آداب المتعلمین» تهذیب و تلخیص «تعلیم المتعلم» است و کتابی مستقل می‌باشد. ج: مشهور این است که مؤلف «آداب المتعلمین» خواجه نصیر طوسی می‌باشد، فصول و عبارات کتاب با «تعلیم المتعلم » تنها تلخیص و مهذب بودن این کتاب را می‌رساند نه اینکه این هم از تالیفات زرنوجی باشد. (صدرائی با تلخیص) علامه مجلسی (در مقدمه جلد اول بحار الانوار) و متأخرین این رساله را از خواجه نصیرالدین طوسی دانسته‌اند. لکن اختلاف این نسخه با نسخه چاپی متداول دور می‌دارد که این رساله از خواجه باشد. در فصل ششم و هفتم نام محمد بن محمد بی کلمه «طوسی» آمده و استشهاد به گفته او شده و بعید است که مؤلف به گفتار و مدعاء خویش استناد کند. (اردلان) زیاده آن‌که مؤلف فصل دهم را ختم داشته به پنج بیت شعری را که برای نجم الدین عمر بن محمد نسفی (متوفی در 537 یا پس از 561) انشاء داشته و همچنین در فصل یازدهم بیتی از نصر بن حسن مرغینانی نقل کرده است که علاوه بر اینکه در نسخه‌های متداول نیست با زندگی خواجه نصیرالدین طوسی وفق نمی‌دهد و انتساب به او درست نمی‌آید (ولائی). در فهرست سپهسالار، از آقای دانش پژوه و علینقی منزوی بخش سوم صفحه 16 کتاب حاضر به شیخ برهان الدین زرنوجی حنفی متوفی 591 هـ.ق. نسبت داده که این انتساب درست نیست، چون علاوه بر ضعف دلایل ذکر شده در فصل سوم (فی اختیار العلم و الاستاد و الشریک این کتاب) آمده است: «قال العارف الشیرازی مصلح الدین علیه الرحمه: با بدان کم نشین که صحبت بد ...» پیداست که سعدی شیرازی در سال 691 هـ.ق. یا 694 هـ.ق. درگذشته است در صورتی که شیخ برهان الدین حنفی متوفی 591 هـ.ق. می‌باشد و یکصد سال با سعدی فاصله داشته، چگونه به شعر او استشهاد می‌جوید؟ (فاضل) نقل نظرات بدان جهت بود که تشابه بسیار و برخی قرائن نشان می‌دهد که «آدب المتعلمین» تلخیصی از کتاب زرنوجی است و این تلخیص که تالیفی دیگر است را کسی از زرنوجی ندانسته، لذا باید نسبت آن را به او منتفی دانست. فقط سخن در نسبت آن به خواجه نصیر و احتمالاً فرد دیگری است. تا آنجا که من مطلعم نسبت این کتاب فقط به دو نفر مطرح بوده که اگر نام زرنوجی را حذف کنیم جز خواجه نصیر کسی نخواهد ماند. تردید میان خواجه و زرنوجی نیز از این جهت بوده که این دو کتاب را یکی فرض کرده‌اند در حالی که «آداب المتعلمین» تلخیصی از «تعلیم المتعلم» است نه عین آن. آغاز: بسمله؛ احمد علی آلائه و اشکره علی نعمائه و الصلاة علی سید انبیائه و خیر اوصیائه، اما بعد فکثیر من طلاب العلم و لا تیسر لهم التحصیل و ان اجتهدوا ... انجام: و لابد لطالب العلم من ان یتعلم شیئاً من الطب و یتبرک بالإثار الواردة فی الطب الذی جمعه الشیخ الامام ابوالعباس المستغفری فی الکتاب المسمی بطب النبی صلی الله علیه وآله یجده من یطلبه و الحمدلله رب العالمین. چاپ: مکرر چاپ شده. [الذریعة 26/1 و 27و28 و 24/1 و 315/15؛ مشار عربی/ 4؛ برای توضیح بیشتر به دائرة المعارف بزرگ اسلامی ج 1 ص 165 ذیل آداب المتعلمین؛ چلبی 266/1؛ معجم المطبوعات 969و11؛ التعليم على راى القابسي 218؛ سرگذشت طوسی از مدرس رضوی 294 و 319] شرح و حواشی: 1- آداب المتعلمین (ترجمه)؛ نحوی، ملامحمد صادق 2- آداب المتعلمین (منتخب) = زبدة الآداب = لب آداب الطالبین؛ خوئینی، محمد حسن بن مصطفی (-13) 3- آداب المتعلمین (ترجمه)؛ ناشناس