زین الرسائل

● زین الرسائل / اخلاق / فارسی zayn-or-rasā'el سلطان محمد میرزا قاجار، 1227؟ – 1292 ؟ قمری soltān mohammad mīrzā qājār (1812 - 1875) تاریخ تألیف: 1268ق در آداب معاشرت و نصایح و سخنان بزرگان و حکایات و وقایعی که برای مؤلف رخ داده است و آن را به نام دوستی زین العابدین نام ساخته است. نوشته شده به سبک گلستان سعدی. در ابتدا در معرفی کتاب و علت تحریر آن می‌نویسد: «بنده هیچ ندان سیف الدوله سلطان محمد بن فتحعلی شاه قاجار ... که در ایام جوانی چنان که دانی مرا دوستی بود یگانه و رفیقی فرزانه چون عادت روزگار است و تأثیر گردش لیل و نهار چندی در میانه ما دوری واقع شد. در این سال فرخنده فال که سنه 1268 هجری است هر یک جداگانه به خیال حج بیت الله الحرام و زیارت قبور ائمه انام راه مسافرت پیش گرفته در عراق عرب پریشانی مان جمع آمد. دیده از دیدار یکدیگر منور ساختیم. به تلافی دوریهای گذشته نزدیکی جسته مفارقت از یکدیگر نمی‌کردیم روز و شب با هم به سر می‌بردیم. روزی بدون حضور شخصی ناملایمی از ارض مطهر غری عزیمت نینوا نموده در زورقی جا گرفته باد مراد در نهایت ملایمت به پرده مقصود وزیدن گرفت ... لبها به طرانه [کذا] و تکلم گشوده گشت از بی ثباتی روزگار و بی مهری اهل دنیا گفتگوها می‌شد. بر من آن چه گذشته بود اظهار می‌کردم او می‌شنود بر او آن چه رسیده بود می‌گفت من استماع می‌کردم. آن دوست گرامی از من خواهش فرمود که چون سخت و سست دنیا بر تو بسیار گذشته و زشت و زیبایی بی‌شمار دیده‌ای از جهت آگاهی خاطر من دستورالعملی برای معاشرت با مردم و رفتار در دنیا بر صفحه نگار تا گاه و بیگاه از مطالعه آن نفس خود را آگاهی داده نگذارم عدول از راه راست نماید. از جهت رضا جویی خاطر آن گرامی، قلمی برداشته مشغول نگارش این مختصر رساله شده در تحریر این کلمات رعایتی از انشاپردازی و سخن سازی نمی‌شود ... چون اسم شریف آن گرامی زین العابدین بود این رساله را به زین الرسائل نامیدم». مشتمل بر «مقدمه» و یک «باب» و «نتیجه» و «خاتمه»: مقدمه: در بی‌ثباتی دنیا و تحصیل آخرت و ذکری از این که همه امورات روزگار بسته به تقدیرات خداوندی است؛ باب: مشتمل بر سه «فصل»: 1) کلمات جنید بغدادی، 2) مکالمات حضرت عیسی با شبان، 3) وصیت لقمان حکیم با پسر خود؛ نتیجه: در سلوک با مردم و طور حرکت در دنیا و زندگانی؛ خاتمه: در بعضی از حکایات واقعه و تلبیسات مردم زمانه با یکدیگر و طمع آنها که خود دیده‌ام و خالی از تازگی نیست. (حکیم) آغاز: الحمدلله و السلام علی عباده الذین اصطفی. چنین گوید بنده هیچ ندان ... انجام: ... به خیال این که دانه او سبز شود و تاک گردد و ثمر دهد منافع از او برد. زهی غفلت و بی خبری از مردن. [دنا 1294/5؛ فهرستواره منزوی 482/6]