زیج الخازنی

● زیج الخازنی / هیئت / عربی zīj-ul xāzinī خازنی، عبدالرحمن، ق 6 قمری xāzenī, ‘abd-or-rahmān (- 12c) از عبدالرحمن خازنی زیجی به نام «سنجری» یادگار مانده است که در زمان مسترشد (512-529ق) و برای سنجر سلجوقی (511-552ق) ساخته است (بروکلمان ذیل 902/1؛ گاهنامه سال 311 ص 184؛ علم الفلک نالینوص 179؛ گاهشماری فهرست نامها؛ مقدمه مصاحب بر جبر خیام). در نسخه واتیکان از زیج سنجری چنین آمده است: «بقوة نظرنا فی ادوار السند هند و هزارات ابی معشر و غیرهما تهیا لنا استخراج ادوار توافق الحركات المعتبرة و ان كان الوصول الى مثلها غامضا جد الكثرة الحسابات فيها». در فصل اول باب دوم مقاله اول شنبه 12 ربیع الاخر 525 را برای اعتدال ربیعی مثال زده است (گ 2ر) و عرض ری در جدول برگ 24ر و 35 درجه و 40 دقیقه دانسته شده است. در این دو جا است که تهرانی در گاهنامه گویا اشتباه نموده است. در بند پنجم فصل اول باب 2 مقاله 1 می گوید: «من التواريخ المشهرة سنو الكبائس السلطانية الملكشاهية و لما كان امر السنة الشمسية استيفاء الفصول الاربعة و عود النشوء خرج الامر العالى السلطانى الملكشاهی انار الله برهانه بافتتاح التقويم» (گ 2پ). از اینجا دانسته می‌شود که تألیف کتاب پس از مرگ ملکشاه است و شاید این نسخه همان زیج «المعتبر السجزی» باشد که در تتمه صوان الحكمة بیهقی (ص 161) نام برده شده است. فهرست: مقاله 1. تواریخ مشهورة (در ده باب)؛ مقاله 2. مقدمات تعديل ما بين السطرين (سه باب)؛ مقاله 3. معرفت میل اول و دوم (چهار باب)؛ مقاله 4. سعة المشرق و تعديل النهار (چهار باب)؛ مقاله 5. كواكب ثابتة و سيارات ذات العروض (پنج باب)؛ مقاله 6. طوالع؛ مقاله 7. استخراج اوساط حرکات كواكب؛ مقاله 8. تقويم كواكب سبعه (چهار باب)؛ مقاله 9. اختلاف المناظر (سه باب)؛ مقاله 9. اجتماعات و استقبالات (سه قسم)؛ مقاله 11. رؤیت اهله (گویا پنج باب)؛ مقاله 12. تحاویل و سوالید (چهار باب)؛ پایان نسخه همه جدول است.