الزيج الجامع فی اربع مقالات في التقويم

● الزيج الجامع فی اربع مقالات في التقويم / هیئت / عربی az-zīj-ul jāmi‘ fī arba‘-i maqālāt fi-t taqwīm کوشیار بن لبان، - 495؟ قمری kūšyār ebn-e labān (- 1102) کتاب حاضر در فهرس دارالکتب مصر از آن با عنوان «الزیج الجامع و البلیغ» یاد شده و در کشف الظنون با نام «الزيج الجامع و البالغ» معرفی شده است؛ برخی از پژوهشگران غربی «زیج جامع» و «زیج بالغ» را دو عنوان برای یک کتاب دانسته‌اند، ولی در کشف الظنون آمده است: «الزیج الجامع و البالغ، لكوشيار و هو كتابان فی علم حساب الكواكب و تقاويمها و حرکات افلاکها و عددها مبرهنة بالبراهين الهندسية جمع فيها بين الاعمال الحسابية و الجداول و الهيئة و البرهان على حساب الابواب. كذا قال في أول كتابه المجمل». زیج جامع شامل چهار «مقاله» است و هر مقاله دارای ابواب و فصول متعدد است: مقاله 1. حساب الأبواب، دارای هشت فصل و هشتاد و پنج باب؛ 2. الجداول، دارای چهل و چهار نوع؛ 3. الشرح و الهيئة؛ 4. البرهان على صحة حساب الأبواب، دارای شصت و شش باب. مؤلف در مقدمه غرض از تألیف این کتاب را چنین بیان می‌نماید: «انى لما تصفحت الزيجات المؤلفة في صناعة التنجيم و تأملتها فكان في بعضها فساد يحتاج الى اصلاح و في بعضها تطويل و تبعيد يحتاج الى تقريب و فی بعضها نقصان يحتاج الى اتمام و ما خلا المجسطى منها فكلها عطل لا يرجع الى بيان شاف و لايستند الى برهان كاف أردت أن أعمل زيجاً يجمع علماً و عملاً أصلح فيه الفاسد و أقرب البعيد و أتمم الناقص و أكشف عن معنى كل لفظ فأشرحه و أبرهن على كل حساب فيه فأنفذه فما وجدت من التفاوت بين هذا و غيره في أي شيء وجد فهو أما الفاسد اصلح و أما البعيد اقرب و أما الناقص اتمم و اقدم العمل على العلم بسهولة وصول المبتدى اليه و سرعة فايدة له». نسخه‌های خطی زیج جامع در دارالکتب مصر و در برلین، لیدن، استانبول و مسکو موجود است. مقاله اول این کتاب در سال 483ق توسط محمد بن عمر بن ابی طالب منجم تبریزی به فارسی ترجمه شده است. (ابوالفضل حافظیان) [دنا 1280/5؛ الذریعه 88/12؛ فهرستواره منزوی 2852/4 و 3175؛ کشف الظنون: 968/2؛ معجم المؤلفين: 148/8 و مصادر ذکر شده در پاورقی‌ها]